Yetişkinlerde bağlanma stilleri: kaygı ve kaçınma haritası

Psikiyatr John Bowlby bağlanmayı doğuştan gelen bir sistem olarak anlattı: İnsan korktuğunda kendisini koruyabilecek birine yakınlaşmak ister ve onun yanında kendini güvende hisseder (Bowlby, 1969). Küçük çocuklar için bu kişi genellikle anne ve babadır; yetişkinlerde bu yeri partner, yakın arkadaşlar ve çoğu zaman yine anne baba alır. Sistem en güçlü biçimde stres, hastalık ya da ayrılık anlarında devreye girer.

Bağlanma stili, bu sistemin bir insanda genellikle nasıl işlediğini anlatır. Türkçede aynı şey için bağlanma biçimi, bağlanma tarzı ya da bağlanma örüntüsü de denir. Kimi destek istemekte de ayrı zaman geçirmekte de zorlanmaz; kimi bırakılmaktan korkar; kimi de her şeyi kendi başına halletmeyi yeğler. Bu örüntüler yaşanan deneyimlerden doğar ve psikoloji Bowlby’den bu yana yarım yüzyılı aşkın süredir onları inceliyor.

Küçük bir not: Çocuklarda bağlanma başka yöntemlerle incelenir ve ders kitaplarındaki çocukluk kategorileri yetişkin stilleriyle birebir örtüşmez. Bu sayfanın geri kalanı yetişkinleri ve stillerin bir bütün olarak nasıl işlediğini anlatıyor.

Yetişkinlerde görülen bağlanma stilleri aşağıda. Her birinin işaretlerini, nedenlerini ve nasıl değiştiğini anlatan ayrı bir sayfası var, burada kısaca özetliyoruz. Güvenli stil dışındaki üç stile birlikte güvensiz bağlanma denir. Araştırmalarda kayıtsız ya da korkulu bağlanma gibi başka adlar da geçer, ama hepsi aynı dört bölgeyi anlatır.

1. 1

   Güvenli. İki eksen de ortalamanın altında. Yakınlık korkutmaz, ayrı geçen zaman sakin karşılanır, destek istemek kolaydır. Ayrıntılar güvenli stilin sayfasında.

2. 2

   Kaygılı. Kaygı ortalamanın üstünde, kaçınma altında. Bağ kırılgan gelir, yanıtsız geçen saatler insanı huzursuz eder ve güvenceye tekrar tekrar ihtiyaç duyulur. Tam adı kaygılı bağlanma stili (araştırmalarda saplantılı bağlanma olarak da geçer); nasıl işlediğini kaygılı stile genel bakışımız anlatıyor.

3. 3

   Kaçıngan. Kaçınma ortalamanın üstünde, kaygı altında. İşleri kendi başına halletmek başkasına yaslanmaktan daha doğal gelir; yoğun yakınlık karşısında bir adım geri atılır. Daha fazlası kaçıngan stil hakkındaki sayfada.

4. 4

   Korkulu kaçıngan. İki eksen de ortalamanın üstünde. Kişi yakınlık arar ve aynı anda ondan korkar; “önce yakın, sonra uzak” gelgiti buradan gelir. Bu, korkulu kaçıngan bağlanma stilidir (dezorganize ya da dağınık bağlanma olarak da bilinir). “Dezorganize” adının aslında neyi anlattığını korkulu kaçıngan stilin sayfası açıklıyor.

Uzun süre insanlar stillerini kendileri seçti; birkaç tanım okuyup kendilerine en yakın geleni işaretlediler. 1990’ların sonunda araştırmacılar onlarca anketi bir araya getirdi ve neredeyse hepsinin aynı iki şeyi ölçtüğünü gördü: bağlanma kaygısını ve yakınlıktan kaçınmayı (Brennan ve ark., 1998). Bağlanma kaygısı, size yakın birinin sizden uzaklaşacağından, sizi daha az seveceğinden ya da bırakıp gideceğinden ne kadar endişe ettiğinizi gösterir. Bu kaygı, günlük dilde “bağlanma korkusu” denen şeyle aynı değildir: Bağlanma korkusu birine bağlanmaktan, söz vermekten çekinmektir ve kaçınma eksenine daha yakındır. İkinci eksen yakınlıktan kaçınmadır ve birine çok yaklaştığınızda ne kadar rahatsız olduğunuzu, birine güvenip yaslanmanın da size ne kadar zor geldiğini anlatır. Testimizin dayandığı ECR-R ölçeği de bu iki eksen üzerine kuruludur (Fraley ve ark., 2000).

Sonraki çalışmalar, stillerin birbirinden ayrı insan grupları olup olmadığını araştırdı. Yanıt olumsuz çıktı: İnsanlar eksenler boyunca keskin kopukluklar olmadan, kesintisiz bir dağılımla yer alır (Fraley ve ark., 2015). Bu yüzden stilleri bir haritadaki bölgeler olarak düşünmek en doğrusu. Bir nokta bir bölgenin tam ortasında da durabilir, kenarında da; bunlar farklı sonuçlardır. Ortadaki nokta büyük olasılıkla hemen tanıyacağınız bir örüntüyü anlatır, kenardaki nokta ise iki örüntünün iç içe geçtiğini gösterir.

Bağlanma stilleri bir günde ortaya çıkmadı: Bağlanma kuramı, küçük çocukları gözlemlemekten yetişkin anketlerine uzanan yaklaşık otuz yılda gelişti. Her adım öncekinin işe yarayan yanını korudu, yaramayanı düzeltti. Başlıca adımlar aşağıda.

1. 1

   John Bowlby, 1969. Çocuğun neden bağlanmaya ihtiyaç duyduğunu açıkladı: Yanında bir yetişkinin olması çocuğu korur ve bu yakınlığı arama isteği açlık kadar derinden doğamızda vardır. Bowlby henüz stilleri değil, sistemin kendisini ele aldı.

2. 2

   Mary Ainsworth, 1978. Yabancı Durum deneylerini anlattı: Küçük çocuk kısa bir süre bir yabancıyla bırakılır ve araştırmacılar, annesi döndüğünde onu nasıl karşıladığını izler. Ekibiyle birlikte yazdığı 1978 tarihli kitap üç örüntü ortaya koydu: güvenli, kaçınan ve kaygılı-kararsız (Ainsworth ve ark., 1978).

3. 3

   Cindy Hazan ve Phillip Shaver, 1987. Fikri yetişkinlerin aşk ilişkilerine taşıdılar. Bir gazetenin okurları üç kısa tanımdan kendilerine en çok uyanı seçti ve ortaya çıkan dağılım, çocuklarda görülene çok benzedi (Hazan ve Shaver, 1987).

4. 4

   Mary Main ve Judith Solomon, 1990. Bazı çocukların davranışının hiçbir örüntüye uymadığını fark ettiler: Bu çocuklar annelerine doğru gidip sonra donakalıyordu. Böylece çocukluk için dördüncü bir kategori eklendi, dezorganize bağlanma (Main ve Solomon, 1990).

5. 5

   Kim Bartholomew, 1991. Yetişkinlerdeki kaçınmayı ikiye ayırdı: kişinin kendine olumlu baktığı sakin bir kaçınma ve kendinden şüphe ettiği korkulu bir kaçınma. Yetişkinler için dört stil böyle doğdu (Bartholomew ve Horowitz, 1991).

6. 6

   Tanım yerine ölçek, 1998. Tanım seçmenin yerini ölçüm aldı: önce ECR (Brennan ve ark., 1998), ardından her ekseni 18 ifadeyle ölçen ve puanları büyük bir örneklemin normlarıyla karşılaştıran ECR-R (Fraley ve ark., 2000).

Popüler yazılar hâlâ çoğu zaman üç stil sayar: güvenli, kaygılı ve kaçıngan. Bu, çocukluk gözlemlerinden aktarılan Hazan ve Shaver şemasıdır ve pek çok site bugün de onu kullanır. Oysa 1990’ların başında tek bir “kaçıngan” etiketinin birbirinden çok farklı iki deneyimi gizlediği anlaşılmıştı (Bartholomew, 1990).

Biri için mesafe kolaydır; kendinden emindir ve sürekli yakınlık olmadan yaşamaya alışkındır. Bir başkası ise mesafeyi korkudan korur: Yakınlık ister, ama yakınlaşırsa incineceğini düşünür. Dışarıdan benzer görünürler, ama yaşayan kişi için neredeyse zıt deneyimlerdir ve farklı türden destek gerektirirler.

İki eksen kendiliğinden dört bölge oluşturur; haritada dört stil olmasının nedeni bu. Türkçe yayınlarda bu dört stil genellikle güvenli, saplantılı, kayıtsız ve korkulu diye adlandırılır. Yine de korkulu kaçınma, dezorganize bağlanmayla aynı şey değildir: Dezorganize bağlanma küçük çocuklar gözlemlenerek ya da yetişkinlerle yapılandırılmış bir görüşmeyle belirlenir ve görüşme ile anket sonuçları neredeyse örtüşmez (Roisman ve ark., 2007). Sonuçlarımızda üç değil dört stil kullanmamızın ve sitede her stile kendi sayfasını vermemizin nedeni de bu.

Bölgeleri ayıran çizgiler, Fraley’nin normlarındaki ortalamalardan geçer. Bir nokta bu çizgilerden birine çok yakınsa, yani aradaki fark ekseninin standart sapmasının dörtte birinden azsa, tek bir etiket zorlama olur; bu yüzden sonuç komşu stilleri de gösterir. Sonuçların yaklaşık %34 kadarı böyledir, yani bu nadir bir durum değildir.

Stil ilişkiden ilişkiye de değişebilir. Testin ilk bölümü romantik ilişkileri sorar; ikinci bölüm ise sırayla genel olarak size yakın insanları, annenizi, babanızı ve en yakın arkadaşınızı ele alır. Aynı insanın bir ilişkide güvenli, başka bir ilişkide kaygılı bağlanması sık rastlanan bir durumdur (Fraley ve ark., 2011). Bu yüzden stili ömür boyu değişmeyen bir özellik olarak değil, yakınlığın şu an size nasıl geldiğini anlatan bir resim olarak görmek daha doğru. Altı ay sonra noktanız başka bir yerde olabilir.

Geçiş bölgesindeki bir sonuç testin hatası değildir. İki komşu örüntünün de size tanıdık geldiğini söyler; ikisini de okumaya değer: İnsanlar kendilerini çoğu zaman tek bir etiketten çok, tam da bu karışımda tanır.

1. 01En yaygın bağlanma stili hangisi?

   Nasıl saydığınıza bağlı. İnsanların üç tanımdan birini seçtiği anketlerde güvenli stil öne çıkar: ABD’yi temsil eden bir örneklemde %59 (Mickelson ve ark., 1997). İki eksen Fraley’nin normlarındaki ortalamalardan bölündüğünde ise güvenli ve korkulu kaçıngan stilin payları neredeyse eşittir, her biri sonuçların üçte biri kadar.
2. 02Bir bağlanma stili diğerlerinden daha mı iyi?

   İlişkiler güvenli stille genellikle daha rahat ilerler: Araştırmalarda kaygı ve kaçınma, daha az doyurucu ilişkilerle bağlantılı çıkar (Li ve Chan, 2012). Ama bu bir insan hakkında hüküm değildir. Her stil bir zamanlar birinin çevresine uyum sağlamasına yardım etti, her birinin güçlü yanları var ve her biri değişebilir.
3. 03Bağlanma stillerini Bowlby mi tanımladı?

   Bowlby insanları stillere ayırmadı: Bağlanmayı herkeste bulunan bir sistem olarak anlattı. Stiller daha sonra, Mary Ainsworth ve ekibinin küçük çocuklarla yaptığı gözlemlerden doğdu; yetişkin stillerini ise daha da sonra önce Hazan ve Shaver, ardından Bartholomew tanımladı. Yani “Bowlby’nin dört bağlanma stili” demek yanlış olur: Yetişkinlerdeki dört stil ondan sonra ortaya kondu.
4. 04Bağlanma stilim kişiliğimle aynı şey mi?

   Kişilik özellikleri bir insanı genel olarak anlatır, bağlanma ise özellikle yakın ilişkilerle ilgilidir: birini kaybetme korkusu ve ona yaslanmaya ne kadar hazır olduğunuz. Kişilik özellikleriyle bağlantısı var, ama bu bağlantı orta düzeyde (Noftle ve Shaver, 2006). Bu yüzden dışa dönük ve girişken birinin sonucu da kaçıngan stile yakın çıkabilir.