İlişkide korkulu kaçıngan bağlanma: özlem ve güvensizlik

İngilizcede fearful avoidant denen korkulu kaçıngan bağlanma stili (dezorganize ya da dağınık bağlanma olarak da bilinir) ilişkide nadiren düz bir seyir izler. Adındaki “korkulu” yakınlaşma korkusunu anlatır: Bu stilde kişi yakınlık ister, ama yaklaştıkça çekinir. Yakınlık dalga dalga gelir; birkaç sıcak haftayı bir geri çekilme, onu da kaybedileni geri kazanma çabası izler. Dışarıdan tutarsız görünür; kişinin kendisi içinse bu, bağı canı yanmadan korumanın bir yoludur. Gelgit genellikle şöyle işler.

1. 1

   Güçlü bir başlangıç. Uzun zamandır yakınlık istediği için ilk haftalarda kişi açıktır ve sıcaklığını esirgemez. İlişki derinleştikçe içindeki sessiz bir soru giderek büyür (“Ya beni yakından tanıyınca giderse?”) ve sıcaklık da azalır.

2. 2

   Uzaktayken endişe. Partneri bir gün bile uzak kalsa kaygı onu geri çeker: Mesaj atar, buluşmaya çalışır, güvence ister. Kendi yarattığı mesafe birden katlanılmaz gelir.

3. 3

   Dönüp duran tartışmalar. Bir çatışmada kişi önce partnerinin peşine düşer ve hemen konuşmak ister, sonra cümlesini bitirmeden ortadan kaybolur. Partneri ne istendiğini anlayamaz; kişinin içinde ise iki ihtiyaç birkaç dakikada birbirinin yerini alır.

4. 4

   Sakin dönemler güvensiz gelir. Her şey yolundayken sakinlik bile insanı tedirgin edebilir, tıpkı fırtına öncesi sessizlik gibi. Belirsizlik bitsin diye bir şeyi sınama ya da bozma isteği doğar.

Sınama, içinde bir soru saklı olan bir davranıştır: “… olsa da yanımda kalır mı?” Çoğu zaman kişi bunu planlamaz ve ne yaptığının tam olarak farkında değildir. Bu stilin kaygılı tarafına yakın olan reddedilme duyarlılığı üzerine yapılan araştırmalar, bu işleyişi iyi açıklar: Reddedilmeyi bekleyen insanlar onu belirsiz anlarda daha kolay görür ve ona daha güçlü tepki verir (Downey ve Feldman, 1996). Gündelik hayatta sınamalar çoğu zaman şu biçimleri alır.

1. 1

   Peşinden gelinip gelinmediğini görmek için uzaklaşmak. Bir iki gün susar, kısa ve kuru yanıtlar verir, partnerinin onu arayıp aramadığına bakar. Aranırsa bir süre her şey daha kolay gelir.

2. 2

   “Bensiz daha mutlu olurdun” demek. Kulağa bir ret gibi gelir, ama çoğu zaman aslında tersinin söylenmesi için bir çağrıdır. Arkasında gerçek bir terk edilme korkusu ve bunun olmayacağını duyma isteği vardır.

3. 3

   Durup dururken kavga çıkarmak. Sakin bir anda küçük bir şeye takılır ya da sert bir şey söyler. Kavga, belirsizlikten daha kolay okunur: Partneri buna rağmen kalırsa bağ güçlü demektir.

4. 4

   Güvenilirliği küçük şeylerde sınamak. Bir sözün tutulup tutulmadığını, aramanın zamanında gelip gelmediğini, önemli bir şeyin hatırlanıp hatırlanmadığını tek tek not eder. Her küçük şey, partnere güvenilip güvenilemeyeceği konusunda lehte ya da aleyhte bir kanıta dönüşür.

Sınamalarda asıl sorun, arkalarındaki korkunun gerçekleşebilmesidir. Çiftlerle yapılan bir çalışmada reddedilmeyi daha güçlü bekleyen insanların ayrılma olasılığı daha yüksekti; bu duyarlılığı yüksek kadınların çatışma sırasındaki olumsuz tavrı ise partnerlerinin tartışmadan sonra neden daha reddedici davrandığını kısmen açıklıyordu (Downey ve ark., 1998). Böylece korkudan doğan bir sınama, kişinin en çok kaçınmak istediği şeyi kendi eliyle getirebilir. Bu yüzden onu cezalandırmak ya da ödüllendirmek yerine fark etmek daha iyidir.

Partnerlerin canını en çok yakan şey, soğukluğun tam da güzel bir şeyin ardından gelmesidir. Sıcak bir akşam, içten bir konuşma, nihayet söze dökülen duygular. Ertesi gün ise kişi sanki bir camın ardındadır. Bu stil için derin yakınlık hem sevinç hem tehlike demektir: Biri ne kadar yaklaşırsa gidişi o kadar çok acıtır (Bartholomew, 1990).

Tam o sırada kaçıngan savunma devreye girer: Yakınlık ihtiyacının sesi kısılır, dikkat işe ve ev işlerine kayar, partnerin kusurları birden göze batmaya başlar (Mikulincer ve Shaver, 2003). Bu bir gitme kararı değildir; yakınlığın getirdiği gerginliği düşürmenin bir yoludur.

Sık rastlanan tetikleyiciler arasında bir aşk itirafı duymak, gelecek üzerine bir konuşma, daha fazla yakınlık ricası ve eleştiri ya da eleştiriye benzeyen her şey var. İki kişi de bu tetikleyicileri bildiğinde onları önceden fark etmek kolaylaşır. Geri çekilen kişinin ne peşine düşülür ne de ona küsülürse soğukluk da daha çabuk geçer. Önceden kararlaştırılmış basit bir işaret de işe yarar, örneğin “Biraz kendi başıma kalmam lazım, aramızda bir sorun yok.”

Bu stilde sevgi istikrardan çok geri dönüşlerde belli olur. Her uzaklaşmanın ardından kişi döner: bazen beceriksizce, bazen bir özürle, bazen hiçbir şey olmamış gibi. Duyguları hakkında uzun süre susabilir, ama konuşmalarınızın ayrıntılarını hatırlar ve günler sonra o konuyu yeniden açar. Başka işaretler de var, ama dikkat etmezseniz kolayca gözden kaçar.

• Korkularını paylaşır; kısaca da olsa, ilk denemede olmasa da.
• Duraklamalardan sonra geri döner ve kendiliğinden yazar ya da arar.
• Kaygılandığı anlarda bile küçük sözlerini tutar.
• Zamanla sınamalar azalır, yerlerini açık sözler alır.

Açılmaktan korkan biri için bu adımların her biri büyük bir emek ister. Bunların hiçbiri geleceği garanti etmez ya da canınızı yakan şeyleri görmezden gelmeniz gerektiği anlamına gelmez. Ama bunlar, duyguların gerçek olduğunu ve kişinin, çabası dışarıdan pek görünmese de uğraştığını gösteren güvenilir işaretlerdir.

Bir partner başkasının korkusunu ortadan kaldıramaz, ama onu harekete geçiren nedenleri azaltabilir. Çiftler üzerine yapılan araştırmalarda sakin bir güvence kaygıyı yatıştırır; yumuşaklık ve bağımsızlığa saygı ise savunmacı mesafeyi kısaltır (Simpson ve Overall, 2014). Bu stilde ikisine birden ihtiyaç vardır.

1. 1

   Küçük şeylerde istikrar. Söylediğinizi yapın, yapamayacaksanız haber verin. Küçük işlerdeki güvenilirlik büyük vaatlerden daha çok yatıştırır.

2. 2

   Sınamanın arkasındaki soruya yanıt verin. Bir sınamayı fark ettiğinizde davranışa değil, arkasındaki soruya yanıt verebilirsiniz: “Buradayım, bir yere gitmiyorum. Açık konuşalım.”

3. 3

   Bırakın ve bekleyin. Partnerinizin uzaklaşması gerekiyorsa, döneceğini size nasıl haber vereceği konusunda onunla anlaşın. Sakince uzaklaşmasına izin verilen biri, peşine düşülen birinden genellikle daha erken döner.

4. 4

   Kendi alanınız. Korkuyu anlamak, her şeye katlanmak anlamına gelmez. Canınızı yakan sınamaların adını koyabilir ve onlara ayak uydurmayı reddedebilirsiniz: “Korktuğunu görüyorum, ama sevgimi kavga ederek kanıtlamayacağım.”

Kendinizi de ihmal etmeyin: Başka birinin gelgitleriyle yaşamak yorucudur. Partnerinizin desteğe ihtiyacı olduğu kadar sizin de arkadaşlarınıza, kendi ilgi alanlarınıza ve gerekirse sizinle çalışacak bir psikolog ya da psikoterapiste ihtiyacınız var. Bağlanma stilleri aşağılamayı, tehditleri ya da şiddeti açıklamaz. Bunlardan biri yaşanıyorsa önce güvenliğiniz gelir. Hayatınız tehlikedeyse hemen 112’yi arayın. Şiddet, ihmal ya da istismar yaşıyorsanız 183’ü de arayabilirsiniz (Alo 183 Şiddetle Mücadele Hattı). İki hat da gece gündüz ve ücretsiz hizmet verir.

Bu satırlarda kendinizi tanıdıysanız suçluluk duymanıza gerek yok. Sınamalar, doğrudan istemenin çok korkutucu geldiği bir zamanda bir korunma yolu olarak başladı ve uzun süre işini gördü. Onları fark etmek bile bir şeyleri değiştirir: Görebildiğiniz bir sınama artık kendiliğinden işlemez.

Sınamadan hemen önceki anda durup kendinize sorun: Şu an beni tam olarak ne korkutuyor? Ortadan kaybolma ya da kavga çıkarma isteğinin arkasında çoğu zaman basit bir rica vardır: “Yanımda kal” ya da “Bana her şeyin yolunda olduğunu söyle.” Bunu açıkça söylemek daha korkutucudur, ama her sınamadan daha iyi işe yarar ve partnerinizin tahmin yürütmesi gerekmez.

Kendi örüntünüzü daha ayrıntılı bilmek de işe yarar: Kiminle gelgitler güçleniyor, kiminle neredeyse hiç olmuyor (Fraley ve ark., 2011). İlişkilerdeki korku hayatınızı zorlaştırıyorsa, kendinizi hazır hissettiğinizde bir psikolog ya da psikoterapistle çalışmak sağlam bir destek olabilir: Terapi, yakınlığı güvenle deneyebileceğiniz bir yerdir.

1. 01Korkulu kaçıngan stile yakın olan biri beni bilerek mi sınar?

   Genellikle hayır. Sınamaların çoğu neredeyse kendiliğinden olur: Korku, kişi onu fark etmeye vakit bulamadan devreye girer. Bu, sınamaları zararsız kılmaz; onlar üzerine konuşmaya değer. Ama konuşma bir manipülasyon suçlamasıyla değil de “Neyden korktun?” sorusuyla başlarsa daha iyi geçer.
2. 02Bu stille istikrarlı bir ilişki mümkün mü?

   Evet. Bağlanma örüntüleri eğilimlerdir ve bir çiftin kaderini belirlemez. Partnerin öngörülebilir biçimde karşılık verdiği ve bir molanın cezaya dönüşmediği ilişkilerde endişe de mesafe de zamanla genellikle yumuşar (Arriaga ve ark., 2018). İki kişinin de bu gelgiti bilmesi ve adını açıkça koyması da çok yardımcı olur.
3. 03Sınamalar canımı yakıyorsa ne yapmalıyım?

   Bunu açıkça ve sakince söyleyin: hangi davranışların canınızı yaktığını ve bunun yerine ne yapmaya hazır olduğunuzu. Korkuya şefkat duyup yine de sınamalara ayak uydurmayı reddedebilirsiniz. Hiçbir şey değişmiyor ve canınız yanmaya devam ediyorsa her şeyden önce kendiniz için bir psikolog ya da psikoterapistten destek alın.
4. 04Sınandığımı gösteren bir test var mı?

   Hayır. Hiçbir test başka birinin niyetini okuyamaz. Testimiz onu çözen kişiyi anlatır: Başkasının değil, kendi gelgitlerinizi görürsünüz. Partneriniz merak ederse testi kendisi çözebilir; o zaman iki sonucu yan yana koyup her birinin ne anlattığını sakince konuşmak için bir fırsat doğar.