Style przywiązania u dorosłych: mapa lęku i unikania

Psychiatra John Bowlby opisał przywiązanie jako wrodzony system: w chwili zagrożenia człowiek szuka bliskości kogoś, kto daje ochronę, i przy tej osobie czuje się bezpiecznie (Bowlby, 1969). U małych dzieci tę rolę pełnią zwykle rodzice. W dorosłym życiu przejmują ją najczęściej osoba, z którą jest się w związku, ktoś z grona przyjaciół, a często nadal także rodzice. Najmocniej system włącza się w stresie, w chorobie i podczas rozłąki.

Styl przywiązania opisuje, jak ktoś zwykle korzysta z tego systemu. Mówi się też o typach, rodzajach albo wzorcach przywiązania, ale chodzi o to samo. Jednym łatwo poprosić o wsparcie i równie łatwo spędzić czas osobno. Inni boją się, że ktoś ich zostawi, a jeszcze inni wolą radzić sobie bez niczyjej pomocy. Takie reakcje wyrastają z doświadczeń, a w psychologii bada się je od ponad pół wieku. Styl przywiązania to też nie to samo co osobowość: z cechami Wielkiej Piątki wiąże się tylko w umiarkowanym stopniu (Noftle i Shaver, 2006), więc nawet bardzo towarzyska osoba może mieć styl unikający.

O dzieciach tylko krótko: ich przywiązanie bada się innymi metodami, a kategorie dziecięce, choćby te opisane przez Mary Ainsworth w relacji dziecka z matką, nie przekładają się wprost na style dorosłych. Dalej mowa wyłącznie o dorosłych i o tym, jak działa sam system stylów.

Oto style przywiązania opisywane u dorosłych. Każdy ma własną stronę z oznakami, przyczynami i tym, jak się zmienia, więc tutaj tylko sedno. Trzy style inne niż bezpieczny nazywa się zbiorczo pozabezpiecznymi. W literaturze pojawiają się też inne nazwy, ale dotyczą tych samych czterech obszarów mapy.

1. 1

   Bezpieczny. Lęk i unikanie poniżej średniej. Bliskość nie przeraża, rozłąkę da się spokojnie przetrwać, a o wsparcie łatwo poprosić. Więcej na stronie stylu bezpiecznego.

2. 2

   Lękowy. Lękowy styl przywiązania (nazywany też lękowo-ambiwalentnym lub zaabsorbowanym) to lęk powyżej średniej i unikanie poniżej. Więź wydaje się krucha, przerwy w kontakcie niepokoją, a zapewnień potrzeba wciąż od nowa. Jak ten styl działa, wyjaśnia opis stylu lękowego.

3. 3

   Unikający. Unikanie powyżej średniej, lęk poniżej. Ten styl bywa też nazywany unikowym albo odrzucającym. Poleganie na sobie przychodzi łatwiej niż poleganie na kimś, a duża bliskość skłania do kroku w tył. Szczegóły znajdziesz na stronie o stylu unikającym.

4. 4

   Lękowo-unika­jący. Lękowo-unika­jący styl przywiązania (często nazywany zdezorganizowanym) to wysoki wynik na obu osiach. Bliskość kusi i niepokoi zarazem, więc relacja kołysze się między szukaniem ciepła a ucieczką. Potoczna nazwa „zdezorganizowany” ma korzenie w badaniach niemowląt, a co naprawdę oznacza, wyjaśnia strona stylu lękowo-unika­jącego.

Przez długi czas styl ustalało się przez wybór: po przeczytaniu kilku opisów wskazywało się ten, który najbardziej pasował. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych badacze zestawili dziesiątki kwestionariuszy i zauważyli, że prawie wszystkie mierzą dwie rzeczy: lęk i unikanie (Brennan i in., 1998). Na tych dwóch osiach oparto kwestionariusz ECR-R, z którego korzysta nasz test (Fraley i in., 2000).

Później sprawdzono, czy style istnieją jako odrębne grupy ludzi. Okazało się, że nie: ludzie rozkładają się na osiach płynnie, bez ostrych granic (Fraley i in., 2015). Dlatego style najlepiej traktować jak obszary na mapie. Punkt może leżeć głęboko w środku obszaru albo tuż przy jego krawędzi, a to dwa różne wyniki. Punkt w głębi obszaru opisuje wzorzec, w którym zwykle łatwo się odnaleźć, a punkt przy krawędzi pokazuje, że dwa wzorce się przenikają.

Opis stylów przywiązania nie powstał z dnia na dzień. Teoria rozwijała się przez około trzydzieści lat, od obserwacji małych dzieci po kwestionariusze dla dorosłych, a każdy etap zachowywał to, co się sprawdziło, i poprawiał resztę. Najważniejsze kroki wyglądały tak.

1. 1

   John Bowlby, 1969. Wyjaśnił, po co dziecku przywiązanie: bliskość dorosłego chroni, a dążenie do niej tkwi w nas tak głęboko jak głód. Bowlby nie opisywał jeszcze stylów, tylko sam system.

2. 2

   Mary Ainsworth, 1978. Opisała badania metodą Obcej Sytuacji: małe dziecko zostaje na chwilę z nieznajomą osobą, a badacze obserwują, jak wita matkę, kiedy ta wraca. W książce z 1978 roku wyróżniła trzy wzorce: bezpieczny, unikający i lękowo-ambiwalentny (Ainsworth i in., 1978).

3. 3

   Cindy Hazan i Phillip Shaver, 1987. Przenieśli tę ideę na miłość dorosłych. W ankiecie opublikowanej w gazecie osoby, które odpowiadały, wybierały z trzech krótkich opisów ten, który najlepiej do nich pasował, a rozkład odpowiedzi przypominał ten u dzieci (Hazan i Shaver, 1987).

4. 4

   Mary Main i Judith Solomon, 1990. Zauważyły, że część dzieci nie pasowała do żadnego z trzech wzorców: ruszały w stronę matki, a potem nagle zamierały. Tak powstała czwarta kategoria dziecięca, przywiązanie zdezorganizowane (Main i Solomon, 1990).

5. 5

   Kim Bartholomew i Leonard Horowitz, 1991. Podzielili unikanie u dorosłych na dwa rodzaje: spokojne, przy dobrym zdaniu o sobie, i podszyte strachem, przy zwątpieniu w siebie. Stąd cztery style dorosłych (Bartholomew i Horowitz, 1991). W części polskich opracowań tego modelu „lękowym” nazywa się właśnie styl lękowo-unika­jący, a styl lękowy zaabsorbowanym, więc łatwo o pomyłkę.

6. 6

   Skale zamiast opisów, 1998. Zamiast wybierać opis, zaczęto mierzyć: najpierw powstał kwestionariusz ECR (Brennan i in., 1998), potem ECR-R, który mierzy każdą oś 18 stwierdzeniami i porównuje wyniki z danymi dużej próby (Fraley i in., 2000).

Popularne artykuły wciąż wymieniają trzy style: bezpieczny, lękowy i unikający. To schemat Hazan i Shavera, przeniesiony z obserwacji dzieci, i wiele stron w internecie nadal się go trzyma. Już na początku lat dziewięćdziesiątych było jednak jasne, że pod jedną etykietą „unikający” kryją się dwa różne doświadczenia (Bartholomew, 1990).

Jednej osobie dystans przychodzi łatwo: ma o sobie dobre zdanie i przywykła obywać się bez stałej bliskości. Druga trzyma dystans ze strachu: bliskości chce, ale spodziewa się, że ktoś ją w niej zrani. Z zewnątrz obie osoby wyglądają podobnie, ale w środku przeżywają niemal coś odwrotnego i potrzebują innego wsparcia.

Dwie osie same dają cztery obszary, więc na mapie są cztery style i każdy z nich ma tu własną stronę. Styl lękowo-unika­jący nie jest jednak tym samym co przywiązanie zdezorganizowane. To drugie ustala się przez obserwację małych dzieci albo w ustrukturyzowanym wywiadzie z dorosłymi, a wyniki wywiadu i kwestionariuszy zgadzają się ze sobą w niewielkim stopniu (Roisman i in., 2007). Dlatego w naszym wyniku czwarty styl zawsze nosi nazwę „lękowo-unika­jący”, a „zdezorganizowany” zostaje nazwą potoczną.

Granice między obszarami przebiegają przez średnie z próby Fraleya. Jeśli punkt leży bardzo blisko granicy, w odległości mniejszej niż jedna czwarta odchylenia standardowego osi, jedna etykieta byłaby naciągana, więc wynik pokazuje także style sąsiednie. Zdarza się to u około 34% osób i nie ma w tym nic niezwykłego.

Styl potrafi też różnić się w zależności od relacji. Pierwsza część testu pyta o związki, a kolejne osobno o bliskie osoby w ogóle, o mamę, o tatę i o najbliższą przyjaźń. Często przywiązanie jest bezpieczne przy jednej osobie, a lękowe przy innej (Fraley i in., 2011), więc style przywiązania w przyjaźni i w rodzinie mogą wyglądać inaczej niż w związku. Styl lepiej zatem rozumieć jako opis tego, jak przeżywasz bliskość teraz, a nie jako cechę na całe życie. Za pół roku Twój punkt może leżeć gdzie indziej.

Wynik w strefie pośredniej nie jest błędem testu. Mówi, że oba sąsiednie wzorce są Ci znane, dlatego dobrze jest przeczytać o każdym z nich: ludzie często trafniej odnajdują się właśnie w takiej mieszance niż w jakiejkolwiek pojedynczej etykiecie.

1. 01Który styl przywiązania występuje najczęściej?

   To zależy od sposobu liczenia. W ankietach, w których wybiera się jeden z trzech opisów, wygrywa styl bezpieczny: w reprezentatywnej próbie z USA wskazało go 59% osób (Mickelson i in., 1997). Gdy obie osie dzieli się w miejscu średnich z próby Fraleya, style bezpieczny i lękowo-unika­jący wychodzą mniej więcej po równo, każdy w około jednej trzeciej wyników.
2. 02Czy jeden styl przywiązania jest lepszy od innych?

   W związkach zwykle łatwiej przy stylu bezpiecznym: w badaniach wyższy lęk i wyższe unikanie wiążą się z mniej satysfakcjonującymi relacjami (Li i Chan, 2012). To jednak żaden wyrok ani ranking ludzi. Każdy styl kiedyś pomagał radzić sobie z tym, co działo się dookoła, każdy wnosi coś cennego i każdy może się zmienić.
3. 03Czy to Bowlby wyróżnił cztery style przywiązania?

   Sam Bowlby nie dzielił ludzi na style: opisał przywiązanie jako system, który ma każdy człowiek. Style pojawiły się później, wraz z obserwacjami małych dzieci prowadzonymi przez Mary Ainsworth, a style dorosłych jeszcze później, u Hazan i Shavera oraz u Kim Bartholomew. Określenie „cztery style Bowlby’ego” jest więc nieścisłe: cztery style dorosłych opisali dopiero jego następcy.
4. 04Czym styl przywiązania różni się od zaburzenia przywiązania?

   Reaktywne zaburzenie przywiązania to rozpoznanie kliniczne u dzieci, zwykle po poważnym zaniedbaniu: dziecko prawie nie zwraca się do dorosłych po pocieszenie. O takim rozpoznaniu decyduje lekarz psychiatra po badaniu dziecka. Styl przywiązania to coś innego: opisuje, czego zwykle szukasz w bliskości i czego się w niej obawiasz. Nie jest chorobą, a kwestionariusz w internecie nie służy do stawiania diagnoz.