Lękowy styl przywiązania: gdy dystans włącza alarm

Czy mam lękowy styl przywiązania? Oznaki widać najlepiej wtedy, gdy ktoś bliski, w związku czy w przyjaźni, choć na chwilę się oddala. Jeden pasujący punkt o niczym nie przesądza: liczy się cały obraz, a test mierzy go dokładniej.

1. 1

   Wracasz do starych wiadomości. Wieczorem przeglądasz rozmowy z całego dnia w poszukiwaniu choćby śladu chłodu: dlaczego ta odpowiedź była krótsza, czemu bez emotki? To niepokój próbuje wcześnie wypatrzyć zagrożenie, żeby się na nie przygotować.

2. 2

   Godzina ciszy. Bliska osoba milczy od godziny czy dwóch, a Ty nie możesz skupić się na niczym innym. Piszesz jeszcze raz i sprawdzasz, kiedy była ostatnio aktywna. Czekanie boli prawie fizycznie.

3. 3

   Zapewnienia w kółko. Pytasz, czy wszystko w porządku, i słyszysz, że tak. Na chwilę pomaga, ale następnego dnia pytanie wraca: jedna odpowiedź nie ucisza niepokoju na dobre.

4. 4

   Cudze nastroje bierzesz do siebie. Ukochana osoba wraca zmęczona z pracy albo jest zamyślona, a Ty od razu szukasz w sobie winy. Neutralna mina wygląda na niezadowolenie, choć ten nastrój nie ma nic wspólnego z Tobą.

5. 5

   Twoje sprawy schodzą na dalszy plan. Bez wahania odwołujesz plany i spotkania ze znajomymi, żeby pójść na randkę, a gdy randka nie dochodzi do skutku, cały dzień wydaje się pusty. Krok po kroku związek zajmuje prawie całe miejsce w życiu.

6. 6

   Kłótnia musi skończyć się teraz. Po sprzeczce nie umiesz czekać do jutra: trzeba wszystko omówić i pogodzić się od razu. Prośba drugiej osoby o przerwę brzmi nie jak chwila oddechu, tylko jak początek końca.

7. 7

   Zazdrość o drobiazgi. Polubienie cudzego zdjęcia albo ktoś nowy w pracy, o kim druga osoba ciągle opowiada, potrafi mocno ukłuć. Zwykle chodzi nie tyle o brak zaufania, ile o wątpliwość, czy to właśnie Ciebie ta osoba wybiera.

Lękowy styl przywiązania działa jak zbyt czuły alarm. Ciągle sprawdza, czy ważni ludzie są blisko, i włącza się przy najmniejszym sygnale dystansu. Psychologowie nazywają to hiperaktywacją: potrzeba bliskości nie zostaje przyciszona, tylko podkręcona (Mikulincer i Shaver, 2003). Dobrze oddaje to jedna z nazw tego stylu: zaabsorbowany, czyli pochłonięty relacjami.

To wyczulenie widać nawet w laboratorium. Gdy osoby badane oglądały twarze, na których emocja powoli się pojawiała albo znikała, osoby z wysokim lękiem zauważały zmianę wcześniej niż reszta. Przez pochopne wnioski częściej się myliły, ale gdy musiały patrzeć tak długo jak inni, odczytywały twarze nawet trafniej (Fraley i in., 2006).

Za niepokojem zwykle stoi zwątpienie w siebie: „Jeśli choć na chwilę odpuszczę, ta osoba może mnie mniej kochać”. Inni ludzie wydają się za to dobrzy i ważni, dlatego więź z nimi jest tak cenna (Bartholomew i Horowitz, 1991).

To męczące, zwłaszcza gdy alarm włącza się bez powodu. Ta wrażliwość ma jednak drugą stronę: kto tak uważnie śledzi relacje, wiele dostrzega w innych ludziach i rzadko przechodzi obok nich obojętnie.

Pierwsze opisy tego wzorca dotyczyły rocznych dzieci. W standardowej procedurze laboratoryjnej z krótkimi rozstaniami, tak zwanej Obcej Sytuacji Mary Ainsworth, niektóre dzieci bardzo przeżywały wyjście mamy, a po jej powrocie wyciągały do niej ręce, ale nadal się złościły i trudno było je uspokoić. Nazwano to przywiązaniem lękowo-ambiwalentnym (Cassidy i Berlin, 1994). Później coś podobnego zauważono w związkach dorosłych.

Każda historia jest inna. W dzieciństwie ciepła często nie brakowało, ale bywało nieprzewidywalne: dorośli reagowali to od razu, to z opóźnieniem, a bywało, że byli pochłonięci własnymi sprawami. Dziecko uczyło się, że uwagi trzeba wypatrywać i o nią walczyć. Szukanie winnych nic nie daje: nieprzewidywalność często bierze się ze zmęczenia i kłopotów samych dorosłych.

Swoje robią też temperament i późniejsze związki: zdrada, nagłe rozstanie albo relacja, w której druga osoba raz szukała bliskości, raz się odsuwała. Wczesne lata nie zamykają sprawy: styl kształtuje się dalej w dorosłych relacjach, a lęk z wiekiem zwykle słabnie (Chopik i in., 2019). Może się też pojawić u osoby, która w dzieciństwie czuła się całkiem bezpiecznie.

Wrażliwość, która tak męczy, jest zarazem cenną umiejętnością. Te zalety zostają z Tobą także wtedy, gdy niepokój cichnie.

• Inwestujesz w relacje

  Ważne daty nie umykają Twojej uwadze, a potrzeby bliskiej osoby szybko dostrzegasz i chcesz pomóc. Relacje nie są dla Ciebie tłem: pielęgnujesz je uważnie i z czułością.

• Wyczulenie na uczucia

  Wcześnie zauważasz, że z kimś dzieje się coś niedobrego, nawet gdy nic nie mówi. Przydaje się to w przyjaźni, a także w zawodach, w których pracuje się z ludźmi.

• Otwartość

  Nie ukrywasz uczuć: mówisz o miłości, przyznajesz, że tęsknisz, i nie wstydzisz się przywiązania. Taka szczerość ośmiela innych do mówienia o tym, co czują.

• Naprawiać zamiast odchodzić

  Gdy coś się psuje, nie machasz na to ręką, tylko szukasz rozmowy i rozwiązania. Przy stabilnym wsparciu ta chęć naprawiania staje się prawdziwą siłą związku.

Lękowy i unikający razemDlaczego to połączenie zdarza się tak często i co pomaga obu osobom.

W związku styl lękowy widać najbardziej, bo tu stawka jest najwyższa. Dobrze znana spirala wygląda tak: niepokój rośnie, pojawia się potrzeba zapewnienia, ktoś je daje, na chwilę robi się spokojnie i wszystko zaczyna się od nowa. Ciągłe szukanie zapewnień wiąże się właśnie z lękiem przywiązaniowym, a druga osoba to zauważa (Shaver i in., 2005).

W kłótni niepokój widzi więcej zagrożenia, niż go naprawdę jest. W badaniu par osoby z wysokim lękiem zgłaszały więcej konfliktów, mocniej je przeżywały i po sporach gorzej oceniały cały związek (Campbell i in., 2005). Gdy spotykają się styl lękowy i unikający, łatwo o błędne koło: im mocniej jedna osoba szuka bliskości, tym bardziej druga się wycofuje. Pomaga nie tłumienie uczuć, tylko nazywanie ich słowami: „Trochę się teraz niepokoję, możesz mnie uspokoić?” działa lepiej niż milczące sprawdzanie drugiej osoby.

W przyjaźni i w rodzinie niepokój bywa cichszy, ale działa podobnie: przykrość po nieodebranym telefonie, obawa, że najbliższa przyjaźń się rozluźnia, bo pojawiło się ciekawsze towarzystwo. Natężenie tego niepokoju różni się między relacjami (Fraley i in., 2011), a test mierzy go w każdej z nich osobno.

Niektóre pojęcia przypominają ten styl tylko z pozoru.

Zaburzenia lękowe

Lękowy styl przywiązania to nie zaburzenie lękowe. Zaburzenia lękowe to stany kliniczne: niepokój obejmuje wiele dziedzin życia, trwa miesiącami i przeszkadza w pracy, śnie i odpoczynku (APA, 2013), a rozpoznanie stawia lekarz. Lęk przywiązaniowy dotyczy bliskich relacji i nie jest chorobą. Jeśli niepokój utrudnia Ci życie, porozmawiaj z lekarzem, psychologiem lub psychoterapeutą: test nie stawia diagnozy.

Uzależnienie emocjonalne

Tak popularna psychologia nazywa relację, bez której ktoś nie wyobraża sobie życia. Styl lękowy może w tę stronę popychać, ale to nie to samo: wiele osób o stylu lękowym ma własne życie, pracę i znajomych, a ich niepokój dotyczy trwałości więzi. Współuzależnienie to jeszcze inne pojęcie, z terapii uzależnień: opisuje życie podporządkowane cudzemu nałogowi.

Styl lękowo-unika­jący

Lękowo-unika­jący styl przywiązania (często nazywany zdezorganizowanym) też oznacza wysoki lęk, ale dochodzi do niego wysokie unikanie: bliskość jest potrzebna i zarazem przeraża. Przy stylu lękowym do bliskości ciągnie bez zastrzeżeń, a spokojniej jest przy kimś niż na odległość. Który z tych stylów jest bliższy Twojemu wynikowi, rozstrzyga druga oś.

Niska samoocena

Te dwa pojęcia łączą się ze sobą, ale nie są tożsame. Można czuć się pewnie w pracy i wśród znajomych, a w miłości wątpić, czy ktoś Cię wybierze i zostanie. Lęk przywiązaniowy dotyczy właśnie tego, ile znaczysz w oczach bliskich osób.

Czy da się zmienić lękowy styl przywiązania na bezpieczny? Nie da się go wyleczyć jak choroby, bo chorobą nie jest. Niepokój może jednak ucichnąć, a pomagają w tym konkretne kroki. Lęk słabnie w relacjach, które budują pewność siebie: tam, gdzie prośby spotykają się z odpowiedzią, a sukcesy ktoś zauważa (Arriaga i in., 2018). Z wiekiem też zwykle maleje.

Pomaga wszystko, co poszerza oparcie: przyjaźnie, własna praca, ciało, które umie się uspokoić. Im więcej źródeł spokoju w życiu, tym mniejszy ciężar spoczywa na jednej relacji. Jeśli niepokój jest silny i utrudnia codzienność, w psychoterapii można zająć się nim spokojnie, we własnym tempie.

Warto powtórzyć test za pół roku i sprawdzić, czy Twój punkt się przesunął. Zmiana zwykle przychodzi małymi krokami, takimi jak te.

1. 01Czy lękowy styl oznacza, że w dzieciństwie zabrakło miłości?

   Niekoniecznie. Często miłości wystarczało, tylko przychodziła w nieprzewidywalny sposób, a czasem lęk pojawia się później, po bolesnych związkach. Styl powstaje z wielu wpływów i z czasem się zmienia. Test pokazuje, jak czujesz się w bliskości dziś, i nie grzebie w przeszłości w poszukiwaniu przyczyn.
2. 02Dlaczego osobie o stylu lękowym tak trudno czekać na odpowiedź?

   Bo alarm odczytuje przerwę jako możliwy znak oddalenia. Dopóki odpowiedź nie przyjdzie, uwaga trzyma się zagrożenia, a ciało szykuje się na najgorsze. To nie przesada ani słabość. Pomagają jasne ustalenia co do kontaktu i sposoby uspokajania się, które nie zależą od telefonu.
3. 03Czy kobiety częściej niż mężczyźni mają styl lękowy?

   Różnica istnieje, ale jest mała. W metaanalizie kobiety miały przeciętnie nieco wyższy lęk, mężczyźni zaś unikanie, a w próbach internetowych różnica prawie znikała (Del Giudice, 2011). W próbie Fraleya średnie kobiet i mężczyzn są niemal takie same, więc płeć nic nie mówi o stylu konkretnej osoby.
4. 04Test na lęk w związku a test na zaburzenia lękowe: co je dzieli?

   Przesiewowy test na zaburzenia lękowe pyta o niepokój we wszystkich dziedzinach życia i pomaga lekarzowi zauważyć możliwą chorobę. Ten test mierzy lęk wyłącznie w bliskich relacjach i zestawia go z wynikami ponad 17 000 osób z próby Fraleya. Nie stawia diagnozy i nie zastępuje rozmowy ze specjalistą.
5. 05Jak pomóc w związku osobie o stylu lękowym?

   Pomaga przewidywalność: odpisuj wtedy, kiedy to zapowiadasz, i uprzedzaj o opóźnieniach. Spokojnie przypominaj, że jesteś obok, nie irytuj się pytaniami i omawiaj plany na głos. Wsparcie nie oznacza jednak dźwigania całego cudzego niepokoju: druga osoba też potrzebuje własnych sposobów na uspokojenie.
6. 06Czy lęk może się pojawiać tylko w niektórych relacjach?

   Tak, i często tak bywa. Można czuć niepokój w związku i spokój w przyjaźni albo odwrotnie, a przy mamie mieć wrażenie, że na akceptację trzeba ciągle zasługiwać (Fraley i in., 2011). Test pokazuje każdą z tych relacji osobno, więc łatwo zobaczyć, gdzie masz już oparcie.