Zdezorganizowany styl przywiązania (lękowo-unika­jący): przyciąganie i ucieczka

Oznaki stylu lękowo-unika­jącego zwykle przychodzą falami: krok ku komuś, potem krok w tył. Jeśli odnajdujesz się w opisach poniżej, potraktuj to jako zachętę, żeby przyjrzeć się sobie uważniej, a nie jako wyrok. Test pokaże ten wzorzec dokładniej.

1. 1

   Odwołujesz to, na co czekasz. Cały tydzień czekasz na spotkanie z bliską osobą, a dzień wcześniej szukasz powodu, by je przełożyć. To nie obojętność: im bliżej spotkania, tym głośniej odzywa się lęk, że z bliska ta osoba rozczaruje się Tobą.

2. 2

   Komplementy budzą czujność. Gdy słyszysz pochwałę albo zapewnienie, jak wiele dla kogoś znaczysz, pierwsza myśl brzmi: jest w tym jakiś haczyk albo to nie potrwa długo. Tak przygotowujesz się na zawód, żeby nie spadł na Ciebie znienacka.

3. 3

   Cisza podsuwa najgorsze myśli. Bliska osoba od dwóch godzin nie odpisuje, a Ty masz już gotową historię o tym, dlaczego ma Cię dość. Potem przychodzi ciepła odpowiedź i zamiast ulgi czujesz chęć, żeby się odsunąć: niepokój zmienia się w ostrożność.

4. 4

   Odejść, zanim ktoś odejdzie. Kiedy relacja wydaje się chylić ku końcowi, kusi Cię, żeby ją zakończyć, zanim zrobi to druga strona. Ból zostaje wtedy pod Twoją kontrolą, choć później często się okazuje, że zagrożenie istniało tylko w czarnych scenariuszach.

5. 5

   Podwójne ryzyko prośby o pomoc. Potrzebujesz wsparcia, ale prośba przypomina zakład: ktoś może odmówić, a jeśli się zgodzi, będziesz mieć dług wdzięczności i ta osoba zobaczy Cię z bliska. Milczenie wydaje się łatwiejsze, a potem boli, że nikt się nie domyślił.

6. 6

   W kłótni ze skrajności w skrajność. W jednej chwili chcesz wszystko naprawić, w następnej zniknąć i z nikim nie rozmawiać. Obie reakcje są prawdziwe: zależy Ci jednocześnie na więzi i na ochronie siebie.

7. 7

   Niepokój osobno i razem. Kiedy nikogo nie ma obok, tęsknisz za ludźmi, a gdy już są blisko, masz ochotę się schować. Ani samotność, ani bliskość nie daje prawdziwego odpoczynku, i to męczy bardziej niż każda z nich osobno.

W tym stylu włączają się dwa alarmy, które zwykle działają osobno. Jeden pilnuje, czy ukochana osoba się nie oddala, i reaguje już na najmniejszy sygnał. Drugi czuwa, żeby nie zrobiło się zbyt blisko, a gdy tak się dzieje, zamyka drzwi (Mikulincer i Shaver, 2003). Kiedy odzywają się oba naraz, tkwisz między nimi jak w kleszczach.

Kim Bartholomew opisała ten wzorzec jako połączenie dwóch przekonań: „trudno mnie pokochać” i „inni mogą mnie zranić albo odrzucić” (Bartholomew, 1990). Pragnienie bliskości jest szczere, ale lęk przed tym, co może przynieść, jest silniejszy, więc to pragnienie wciąż zostaje w zawieszeniu.

Z boku łatwo wziąć to za brak konsekwencji: dziś ciepło, jutro chłód. W środku to raczej zmęczenie ciągłym wybieraniem między dwoma lękami. Żadna z tych reakcji nie jest grą ani manipulacją. Obie włączają się same, szybciej, niż zdążysz pomyśleć.

Pierwszy krok nie polega więc na pokonaniu jednej ze stron. Bardziej pomaga zauważyć, która z nich mówi w tej chwili, i zamiast się z nią kłócić, dać głos także drugiej. Obie strony chcą dla Ciebie dobrze: jedna chroni więź, druga chroni Ciebie.

Określenie „zdezorganizowany” wzięło się z obserwacji niemowląt. W procedurze Obcej Sytuacji niektóre dzieci zachowywały się sprzecznie: podchodziły do mamy z odwróconą głową albo zastygały w pół drogi (Main i Solomon, 1990). Dorosły styl lękowo-unika­jący opisano później i inną metodą: na podstawie tego, jak ludzie sami opowiadają o swoich związkach (Bartholomew i Horowitz, 1991). Uwaga na nazwy: w polskich tekstach o niemowlętach „lękowo-unika­jącym” nazywa się inny wzorzec, typ A u Mary Ainsworth, bliższy stylowi unikającemu. Tutaj styl lękowo-unika­jący oznacza jednocześnie wysoki lęk i wysokie unikanie.

U każdego wygląda to inaczej. Teoria wiąże ten wzorzec z doświadczeniami, w których bliskość była potrzebna, ale nie dawała poczucia bezpieczeństwa: osoba opiekująca się dzieckiem bywała raz ciepła, a raz surowa albo niedostępna. Trudne emocjonalnie dzieciństwo rzeczywiście idzie w parze z mniej bezpiecznym przywiązaniem u dorosłych (Riggs, 2010), ale to zależność, a nie reguła: osoby o podobnej przeszłości mają różne style. Nie chodzi o obwinianie rodziców: wielu z nich zmagało się z poważnymi trudnościami i robiło, co mogło.

Znaczenie mają też temperament i dorosłe życie: strata, bolesne rozstanie, zdrada, długi związek bez poczucia bezpieczeństwa. Wczesne doświadczenia nie przesądzają o losie. To, co dzieje się w niemowlęctwie, tylko w niewielkim stopniu zapowiada przywiązanie w dorosłości (Pinquart i in., 2013), a style zmieniają się przez całe życie (Fraley i Roisman, 2019). Test nie szuka przyczyn w Twojej przeszłości i nie stawia diagnoz: pokazuje, jak dziś przeżywasz bliskość.

Życie między dwoma lękami jest trudne, ale rozwija cechy, które cenią bliskie Ci osoby. Gdy huśtawka zwalnia, nic z nich nie tracisz.

• Relacje to poważna sprawa

  Nie traktujesz bliskości lekko. Kiedy już decydujesz się otworzyć, stoi za tym prawdziwe uczucie, a bliscy to czują, nawet jeśli w środku towarzyszy temu strach.

• Umiesz czytać ludzi

  Szybko zauważasz, gdy zmienia się czyjś nastrój: drżenie w głosie, zmęczenie, urazę, nagłe milczenie. Ta uważność wyrosła z ostrożności, ale w przyjaźni i w pracy z ludźmi staje się prawdziwą umiejętnością.

• Łagodność wobec cudzych lęków

  Wiesz z własnego doświadczenia, jak to jest bać się bliskości, więc nikogo nie poganiasz i nie śmiejesz się z czyjejś ostrożności. Przy Tobie innym łatwiej otwierać się krok po kroku.

• Odwaga, by wracać

  Za każdym razem, gdy po kroku w tył robisz krok w czyjąś stronę, idziesz pod prąd własnego lęku. Potrzeba do tego odwagi, której z zewnątrz często nie widać.

Styl lękowo-unikający w związkuPrzyciąganie i odpychanie, sprawdzanie bliskości i to, co pomaga obu osobom.

W związku ten styl widać najwyraźniej: tam bliskość jest najsilniejsza, więc oba alarmy włączają się częściej. Stąd przeskoki od „chodź bliżej” do „nie teraz”, które męczą obie strony. Pomagają przewidywalność i proste słowa: kiedy przerwa zostaje nazwana na głos, nikt nie musi zgadywać, co się za nią kryje.

Przyjaźń bywa łagodniejsza: rzadko wymaga ciągłej obecności, więc dystans łatwiej znieść, a niepokój ma mniej powodów, by się włączać. Mimo to znajome może być ukłucie żalu po wiadomości bez odpowiedzi i chęć zniknięcia, gdy przyjaźń robi się zbyt bliska.

Poziom niepokoju i dystansu potrafi się różnić w zależności od relacji (Fraley i in., 2011). Test sprawdza więc osobno cztery relacje: w związku, z mamą, z tatą i w najbliższej przyjaźni. Bywa, że styl lękowo-unika­jący wychodzi tylko w jednej relacji, na przykład w związku, a w najbliższej przyjaźni wynik leży blisko stylu bezpiecznego. To znaczy, że spokojna bliskość jest Ci już znana i możesz się na niej oprzeć.

Ten styl, często nazywany zdezorganizowanym, łatwo pomylić ze stylem unikającym (odrzucającym) i lękowym.

Styl unikający (odrzucający)

Osobie o stylu unikającym dystans przychodzi łatwo: lęk jest niski, a samotność nie przeraża. Przy stylu lękowo-unika­jącym wycofanie nie przynosi ulgi, bo gdy tylko pojawia się odległość, wraca obawa, że bliska osoba się oddali. Pierwszy styl spokojnie trzyma dystans, drugi waha się między bliskością a ucieczką.

Styl lękowy

W stylu lękowym unikanie jest niskie: osoba z tym stylem idzie ku bliskości całym sercem i znajduje w niej ukojenie. Styl lękowo-unika­jący dzieli z nim lęk przed utratą, ale sama bliskość wydaje się ryzykowna, dlatego kiedy już się pojawia, często budzi chęć wycofania się. Przy stylu lękowym bliskość koi, a przy lękowo-unika­jącym koi i niepokoi zarazem.

Zdezorganizowany czy lękowo-unika­jący

Badacze je rozróżniają. Przywiązanie zdezorganizowane obserwuje się u niemowląt albo ustala w ustrukturyzowanym wywiadzie. Styl lękowo-unika­jący mierzy się kwestionariuszami, a wyniki obu metod prawie się nie pokrywają (Roisman i in., 2007). Gdy w internecie pisze się o zdezorganizowanym stylu przywiązania u dorosłych, zwykle chodzi właśnie o styl lękowo-unika­jący. Test pokazuje Twój punkt na dwóch osiach, nie dezorganizację.

Reaktywne zaburzenie przywiązania

To zaburzenie rozpoznaje się u dzieci, a rozpoznanie stawia lekarz psychiatra: po poważnym zaniedbaniu dziecko rzadko szuka pocieszenia u dorosłych (APA, 2013). Styl przywiązania dorosłej osoby opisuje sposób radzenia sobie z bliskością i nie jest chorobą, a żaden test online nie stawia diagnozy zaburzenia.

Ten styl jest względnie trwały, a jednak potrafi się zmieniać. Spokojne, przewidywalne relacje obniżają lęk, gdy budują Twoją pewność siebie, i obniżają unikanie, gdy okazuje się, że poleganie na kimś jest bezpieczne (Arriaga i in., 2018). Styl lękowo-unika­jący potrzebuje obu tych doświadczeń, więc droga bywa dłuższa, ale kroki są podobne jak przy innych stylach.

Wielu osobom pomaga psychoterapia. W gabinecie można bezpiecznie ćwiczyć to, co na co dzień wydaje się zbyt groźne: bliskość, za którą nie spotyka kara. To możliwość, nie obowiązek, a dobry moment przychodzi wtedy, gdy czujesz, że masz na to siłę. Jeśli powrót do przeszłości boli, psychoterapeuta pomoże podejść do niej ostrożnie i bez pośpiechu.

Celem nie jest pozbycie się lęku raz na zawsze. Chodzi o to, żeby lęk przestał podejmować decyzje za Ciebie. Za pół roku możesz wypełnić test ponownie i porównać oba punkty. Etapy po drodze wyglądają zwykle tak.

1. 01Czy zdezorganizowany styl przywiązania to znak przeżytej traumy?

   Niekoniecznie. Trudne emocjonalnie dzieciństwo wiąże się z mniej bezpiecznym przywiązaniem (Riggs, 2010), ale ta zależność nie jest prosta: na styl wpływa wiele okoliczności i nikt nie wyczyta z niego, co wydarzyło się w Twojej przeszłości. Test nie ocenia traumy. Jeśli przeszłość wciąż boli, warto zanieść ten ból do psychoterapeuty, a nie do kwestionariusza.
2. 02Jak styl lękowo-unika­jący przejawia się w miłości?

   Najczęściej jako huśtawka: najpierw silne przyciąganie, potem niepokój, gdy druga osoba zdaje się oddalać, a gdy robi się poważnie, chęć ucieczki. Uczucia są prawdziwe, tylko lęk raz po raz je przerywa, a zamiast zapytać wprost, można sprawdzać, czy ukochana osoba zostanie. Więcej o sprawdzaniu i huśtawce w związku.
3. 03Czy zdezorganizowany styl przywiązania wygląda inaczej u kobiet i mężczyzn?

   Dane nie pokazują wyraźnej różnicy. Średnie kobiet i mężczyzn w próbie Fraleya są na obu osiach prawie takie same, a metaanaliza wskazuje drobne różnice w przeciwnych kierunkach: kobiety mają nieco wyższy lęk, mężczyźni unikanie (Del Giudice, 2011). To, jak przejawia się styl, zależy bardziej od człowieka niż od płci.
4. 04Na ile dokładnie test wskazuje styl lękowo-unika­jący?

   Na styl lękowo-unika­jący nie trzeba osobnego testu: nasz kwestionariusz mierzy lęk i unikanie 36 stwierdzeniami ECR-R i zestawia wynik z próbą Fraleya liczącą ponad 17 000 osób. W wyniku ten styl ma nazwę „lękowo-unika­jący”, a słowo „zdezorganizowany” nigdy nie służy tam za etykietę. Każdy kwestionariusz ma błąd pomiaru, więc w strefie pośredniej wynik pokazuje też style sąsiednie.
5. 05Jak poznać, czy druga osoba ma styl lękowo-unika­jący?

   Z zewnątrz trudno to rzetelnie ocenić: te same wahania mogą wynikać ze stresu, zmęczenia, dawnych zranień albo niepewności w samym związku. Test mówi tylko o osobie, która odpowiada, i nikt nie wypełni go za kogoś. Jeśli ciekawość jest obopólna, poproś drugą osobę, żeby też wypełniła test, a potem porozmawiaj z nią o tym, co się zgadza, a co zaskakuje.
6. 06Czy lęk i unikanie mogą występować jednocześnie?

   Tak, i właśnie to opisuje styl lękowo-unika­jący (w niektórych tekstach „lękowo-unikowy”): wyniki na obu osiach są powyżej średniej, a obie siły działają w tej samej osobie. Wzorzec zależy też od tego, z kim jesteś: w związku może być lękowo-unika­jący, a w najbliższej przyjaźni bliski bezpiecznemu. Test pokazuje każdą relację osobno.