Unikający styl przywiązania: gdy bliskość każe się wycofać

Jeśli zadajesz sobie pytanie „Czy mam unikający styl przywiązania?”, szukaj wzorca, który się powtarza, a nie pojedynczej chwili. Jedna cecha z listy poniżej niewiele mówi: styl składa się z wielu reakcji, a test uchwyci je dokładniej.

1. 1

   Trudne dni za zamkniętymi drzwiami. Kiedy coś idzie nie tak, pierwszy odruch każe Ci pobyć w pojedynkę i uporać się z tym bez świadków. Telefon do kogoś wydaje się zbędny: łatwiej to załatwić samodzielnie, niż tłumaczyć, co się dzieje w środku.

2. 2

   Po bliskości potrzebujesz ciszy. Kończy się udany wspólny weekend albo długa, szczera rozmowa, a Ty marzysz już tylko o ciszy. Tak odzyskujesz równowagę po dużej dawce bliskości i nie ma w tym chłodu.

3. 3

   Rozmowy o „nas” odkładasz na później. Gdy bliska osoba proponuje rozmowę o związku albo o wspólnej przyszłości, kusi Cię, żeby zmienić temat albo obrócić wszystko w żart. Taka rozmowa wydaje się presją, nawet jeśli powód jest radosny.

4. 4

   Z bliska drobne wady rosną. Im poważniejszy staje się związek, tym częściej Twoja uwaga zaczepia się o drobne nawyki ukochanej osoby. To sposób, by znaleźć powód do dystansu, a łatwo wziąć to za wygasanie uczuć.

5. 5

   Uczucia przychodzą z opóźnieniem. W pierwszej chwili zachowujesz spokój, a to, co naprawdę zabolało, dociera do Ciebie dopiero po dniu albo po tygodniu. Łatwiej Ci samodzielnie poukładać sobie uczucia, niż od razu nazwać je na głos.

6. 6

   Wolność ważniejsza niż grafik. Wspólne plany na miesiąc naprzód budzą lekki niepokój. Chcesz zostawić sobie furtkę do zmiany zdania, bo dzięki temu życie wciąż należy do Ciebie.

7. 7

   Ciepłe słowa krępują. Kiedy ktoś mówi, że Cię kocha, albo dziękuje z głębi serca, nie wiesz, gdzie podziać oczy, i ratujesz się żartem. Takie słowa zdają się wymagać otwartości w zamian, a na nią potrzeba czasu.

Bliskość uruchamia system przywiązania: chęć, by ktoś był obok, by móc się na kimś oprzeć i znaleźć u kogoś pociechę. Styl unikający ma na to znaną odpowiedź, którą psychologowie nazywają dezaktywacją: potrzeba bliskości zostaje przyciszona, a oparcia szukasz w sobie (Mikulincer i Shaver, 2003). Uczucia nie znikają. Brzmią po prostu ciszej.

Pod wieloma względami ta strategia działa. Pozwala zachować zimną krew, gdy inni wpadają w panikę, i nie uzależniać się od niczyich humorów. W środku jest jednak mniej spokojnie, niż się wydaje: kiedy młode osoby w badaniu opowiadały o dzieciństwie i rodzicach, te, które brzmiały najspokojniej, przy trudnych pytaniach reagowały wyraźnym wzrostem pobudzenia fizjologicznego (Dozier i Kobak, 1992).

Ma ona też swoją cenę. Bliskie osoby nie widzą, co przeżywasz, a milczenie łatwo odczytać jako obojętność. Potrzeba, której nie wypowiadasz na głos, zostaje bez odpowiedzi, nawet gdy ludzie wokół chętnie by pomogli.

Dlatego unikanie lepiej rozumieć jako nawyk niż jako cechę charakteru. Kiedyś było najlepszym sposobem na utrzymanie równowagi, a dziś włącza się automatycznie. Już samo zauważenie chwili, w której się uruchamia, daje Ci wybór.

Nazwa pochodzi z obserwacji małych dzieci. W badaniu zwanym procedurą Obcej Sytuacji część z nich prawie nie reagowała, gdy mama wychodziła z pokoju, a po jej powrocie odwracała wzrok (Ainsworth i in., 1978). Wiele lat później Hazan i Shaver uznali, że podobny wzorzec pojawia się u dorosłych w związkach (Hazan i Shaver, 1987).

Przyczyny bywają różne. Często za tym stylem stoi dzieciństwo w rodzinie, w której o dzieci dbano, ale na silne emocje reagowano zakłopotaniem albo krótkim „weź się w garść”. Dziecko mogło być bardzo kochane, tylko pocieszenie przychodziło w formie praktycznej pomocy, a nie przytulenia i rozmowy. Z tego płynęła lekcja: bezpieczniej liczyć na siebie. Rodzice często robili, co mogli, na miarę wiedzy, którą wtedy mieli.

Nie bez znaczenia są też temperament, późniejsze związki i normy kulturowe. Wczesne doświadczenia to nie wyrok: zależność między przywiązaniem w niemowlęctwie i w dorosłości jest umiarkowana, a przy odstępach dłuższych niż 15 lat prawie zanika (Pinquart i in., 2013). Styl wyrasta z wielu wpływów i zmienia się przez całe życie (Fraley i Roisman, 2019). Test nie szuka winnych: pokazuje, czym jest dla Ciebie bliskość dziś.

Z tym stylem idą w parze cechy, które przydają się i Tobie, i ludziom wokół Ciebie. Nie znikają, gdy unikanie słabnie.

• Dobrze Ci we własnym towarzystwie

  Samotność Cię nie przeraża, więc wchodzisz w związek z wyboru, a nie ze strachu, że zostaniesz bez nikogo. Dzięki temu wybierasz osobę do związku na spokojnie, bez pośpiechu.

• Własne życie

  Masz pracę, przyjaźnie i pasje, które należą tylko do Ciebie. W związku jest więc czym oddychać: każda ze stron wnosi do niego coś nowego.

• Spokój w czasie rozłąki

  Wyjazdy służbowe, podróże i osobne plany nie wytrącają Cię z równowagi. Osoby, które też potrzebują wolności, dobrze się przy Tobie czują, a czas osobno nie zamienia się w dramat.

• Bez dolewania oliwy do ognia

  W kłótni nie podnosisz stawki i nie robisz scen. Przerwa, którą bierzesz, pomaga obu stronom ochłonąć, o ile potem naprawdę wracasz do rozmowy.

Styl unikający w związkuJak przejawia się na co dzień i co pomaga obu osobom.

Styl unikający najmocniej widać w związku: tam bliskość sięga najgłębiej, więc i potrzeba cofnięcia się jest najsilniejsza. Zwykle nie chodzi o gasnące uczucia, tylko o znany sposób radzenia sobie z intensywną bliskością. Druga osoba może odebrać takie wycofanie jako odrzucenie, choć Tobie pozwala to zostać w związku i nie dać się przytłoczyć.

Unikanie w przyjaźni potrafi wyglądać zupełnie inaczej niż w miłości. Osobie, z którą przyjaźnisz się najbardziej, możesz mówić wszystko, a ukochaną osobę trzymać na dystans, albo odwrotnie. Więzi z rodzicami też rządzą się własnymi prawami (Fraley i in., 2011).

Dlatego nasz test pyta osobno o związek, mamę, tatę i najbliższą przyjaźń, a potem pokazuje, gdzie dystans jest największy. Czasem unikająca okazuje się tylko jedna z tych relacji, a pozostałe leżą bliżej stylu bezpiecznego. To dobra wiadomość: umiesz już być blisko, a to umiejętność, którą da się przenieść tam, gdzie jest trudniej.

Styl unikający (w literaturze także odrzucający lub odrzucająco-unika­jący) bywa mylony z pojęciami, które brzmią podobnie, ale opisują coś innego.

Osobowość unikająca (lękliwa)

To rozpoznanie kliniczne: utrwalone zahamowanie w kontaktach z ludźmi, poczucie mniejszej wartości i silny lęk przed krytyką oraz odrzuceniem. Osoby z tym zaburzeniem często pragną bliskości, ale się jej boją. Przy unikającym stylu przywiązania samotność bywa całkiem znośna, a styl nie wiąże się z niską samooceną. Zaburzenie może rozpoznać tylko specjalista (APA, 2013).

Introwersja

Introwersja to cecha temperamentu: osoby introwertyczne odzyskują siły w ciszy niemal w każdej dziedzinie życia. Unikanie dotyczy wyłącznie bliskości i opierania się na drugiej osobie. Jedno wiąże się z drugim, ale tylko umiarkowanie (Noftle i Shaver, 2006): wiele towarzyskich osób trzyma bliskich na dystans, a wielu osobom introwertycznym bliskość przychodzi łatwo.

Styl lękowo-unika­jący

W stylu lękowo-unika­jącym (często nazywanym zdezorganizowanym) wyniki na obu osiach są wysokie: bliskości się pragnie i jednocześnie się jej boi. Przy stylu unikającym lęk jest niski, więc bliskość przypomina nie tyle ryzyko utraty kogoś, ile presję i zagrożenie dla wolności. Żeby odróżnić te style, potrzebna jest druga oś, a test ją mierzy.

Lęk przed zaangażowaniem

„Lęk przed zaangażowaniem” to określenie z psychologii popularnej, a nie kategoria z badań. Tę łatkę przykleja się zwykle osobom, które nie chcą formalizować związku, i rzadko robi się to życzliwie. Styl unikający opisuje co innego: na ile krępuje Cię bliskość i poleganie na kimś. Trzymamy się języka kwestionariusza ECR-R, bo jego pojęcia da się zmierzyć i porównać.

Tak, choć nie z dnia na dzień. Styl przywiązania jest względnie trwały, ale zmienia się pod wpływem doświadczeń, zwykle krok po kroku: najpierw zauważasz nawyk, potem próbujesz zrobić coś inaczej. Bezpieczne relacje, w których potrzeba przestrzeni nie jest karana, a prośba o wsparcie nie zostaje bez echa, stopniowo obniżają unikanie (Arriaga i in., 2018). Pomaga też terapia, jeśli wybierzesz tę drogę.

Nie chodzi o to, by stać się kimś innym albo się wyleczyć: nie ma tu żadnej choroby. Cel jest skromniejszy i bardziej użyteczny: żeby dystans był wyborem, a nie odruchem. Przydaje się też ponowne wypełnienie testu po kilku miesiącach, bo Twój punkt na mapie pokaże, czy coś się przesunęło. Zmiana zwykle przychodzi etapami, mniej więcej takimi jak poniżej.

1. 01Czy unikający styl przywiązania oznacza traumę z dzieciństwa?

   Niekoniecznie. Styl kształtuje się pod wpływem wielu czynników: tego, jak dorośli reagowali na Twoje potrzeby, temperamentu, późniejszych relacji (Fraley i Roisman, 2019). Wiele osób o tym stylu dorastało w zwyczajnych domach, gdzie po prostu nie rozmawiało się o uczuciach. Jeśli masz za sobą coś trudnego, warto porozmawiać o tym z psychoterapeutą; nasz test nie mierzy traumy.
2. 02Czy osoba o unikającym stylu przywiązania potrafi kochać?

   Tak. Miłość w tym stylu po prostu wygląda inaczej: więcej przestrzeni, mniej słów. Uczucia są obecne, nawet jeśli z zewnątrz ich nie widać, a w jednym badaniu pod spokojną powierzchnią kryły się prawdziwe emocje, gdy rozmowa schodziła na bliskie relacje (Dozier i Kobak, 1992). Więcej o tym, jak ta miłość wygląda w związku.
3. 03Czy unikający styl przywiązania jest częstszy u mężczyzn czy u kobiet?

   Przeciętnie mężczyźni mają nieco wyższe wyniki unikania, ale różnica jest niewielka, zależy od próby, a w niektórych próbach internetowych prawie znika (Del Giudice, 2011). Dlatego z płci nie da się odgadnąć niczyjego stylu: unikający styl przywiązania u kobiet występuje niemal tak samo często jak u mężczyzn.
4. 04Jak sprawdzić bez testu, czy mam unikający styl przywiązania?

   Oznaki dają wskazówkę, ale styl wynika z połączenia dwóch osi i porównania z innymi ludźmi. Osobny test na unikający styl przywiązania nie jest potrzebny: nasz mierzy obie osie 36 stwierdzeniami ECR-R, porównuje wyniki z danymi ponad 17 000 osób z próby Fraleya i zaznacza, kiedy Twój punkt leży w strefie pośredniej.
5. 05Czy można wypełnić test za drugą osobę albo odgadnąć jej styl?

   Nie. Test opisuje osobę, która go wypełnia. Zgadywanie cudzego stylu po zachowaniu jest zawodne: ten sam dystans może wynikać ze zmęczenia, stresu, zmartwień albo zranienia. Lepiej zaprosić bliską osobę, żeby wypełniła test samodzielnie, a potem porównać wyniki i porozmawiać o tym, co każda z osób zauważyła.
6. 06Czy można mieć dwa style przywiązania naraz?

   W pewnym sensie tak. Gdy punkt wypada tuż przy granicy dwóch obszarów mapy, wynik pokazuje też styl po drugiej stronie. Do tego wzorzec potrafi się zmieniać od relacji do relacji: unikający w związku, bezpieczny w najbliższej przyjaźni. To normalne, a przy tym przydatna wiedza: widać, gdzie bliskość już przychodzi łatwiej.