Zdezorganizowany styl przywiązania w związku: tęsknota i nieufność

Relacja przy stylu lękowo-unika­jącym (ang. fearful avoidant) rzadko biegnie prostą drogą. Bliskość przychodzi zrywami: kilka ciepłych tygodni, potem wycofanie, potem próba odzyskania tego, co się straciło. Z boku wygląda to na niekonsekwencję, a od środka jest próbą zatrzymania więzi tak, żeby się nie sparzyć. Zwykle przebiega to mniej więcej tak.

1. 1

   Mocny początek. W pierwszych tygodniach ta osoba jest otwarta i hojna w okazywaniu ciepła, bo bliskości brakowało jej od dawna. Gdy relacja się pogłębia, coraz głośniej brzmi ciche pytanie („A jeśli zobaczy mnie z bliska i odejdzie?”), a ciepła ubywa.

2. 2

   Niepokój na odległość. Wystarczy, że druga osoba oddali się choćby na jeden dzień, a lęk ciągnie z powrotem: pojawiają się wiadomości, propozycje spotkania, prośby o zapewnienie. Dystans, który ta osoba sama stworzyła, nagle zaczyna ją przerażać.

3. 3

   Kłótnie, które kręcą się w kółko. W konflikcie ta osoba najpierw naciska i chce rozmawiać natychmiast, a potem znika w pół zdania. Druga strona nie wie, o co chodzi, a tymczasem dwie potrzeby tej osoby w ciągu kilku minut zamieniają się miejscami.

4. 4

   Cisza przed burzą. Kiedy wszystko układa się dobrze, sam spokój potrafi niepokoić. Pojawia się pokusa, żeby coś sprawdzić albo zepsuć, byle tylko skończyła się niepewność.

Taki test to zachowanie, w którym kryje się pytanie: „Zostaniesz, nawet jeśli…?”. Najczęściej ta osoba tego nie planuje i nie do końca widzi, co robi. Mechanizm dobrze opisują badania nad wrażliwością na odrzucenie, bliską lękowej stronie tego stylu: kto spodziewa się odrzucenia, łatwiej dostrzega je w niejasnych sytuacjach i silniej na nie reaguje (Downey i Feldman, 1996). W praktyce poddawanie próbie wygląda często tak.

1. 1

   Wycofanie na próbę. Ta osoba milknie na dzień lub dwa, odpisuje półsłówkami i obserwuje, czy druga osoba zacznie jej szukać. Jeśli tak, na jakiś czas robi się lżej.

2. 2

   „Beze mnie będzie ci lepiej”. Brzmi jak odrzucenie, ale często jest prośbą o zaprzeczenie. Stoi za tym prawdziwy lęk przed porzuceniem i nadzieja na zapewnienie, że do niego nie dojdzie.

3. 3

   Kłótnia z niczego. W spokojnej chwili ta osoba czepia się drobiazgu albo rzuca coś ostrego. Konflikt łatwiej odczytać niż niepewność: jeśli druga osoba wytrzyma, więź musi być mocna.

4. 4

   Sprawdzanie słowności w drobiazgach. Liczy się, czy obietnica została dotrzymana, czy telefon zadzwonił na czas, czy druga osoba pamiętała o czymś ważnym. Każdy drobiazg staje się dowodem za albo przeciw temu, że drugiej osobie można zaufać.

Kłopot z testami polega na tym, że lęk, który za nimi stoi, potrafi się spełnić. W jednym badaniu par osoby, które silniej spodziewały się odrzucenia, częściej się rozstawały, a u kobiet bardzo wrażliwych na odrzucenie negatywne zachowania podczas konfliktu częściowo wyjaśniały, dlaczego druga strona po kłótni bardziej je odrzucała (Downey i in., 1998). Test zrodzony z lęku może sprowadzić to, czego dana osoba boi się najbardziej, dlatego lepiej go zauważyć, niż za niego karać albo go nagradzać.

Najbardziej boli to, że chłód przychodzi tuż po czymś dobrym. Ciepły wieczór, szczera rozmowa, wyznanie uczuć, a następnego dnia ta osoba jakby stała za szybą. W tym stylu głęboka bliskość oznacza zarazem radość i zagrożenie: im ktoś jest bliżej, tym bardziej bolałaby strata (Bartholomew, 1990).

Wtedy włącza się obrona typowa dla stylu unikającego, czyli strategie dezaktywujące: potrzeba bliskości cichnie, uwaga ucieka w pracę i domowe obowiązki, a wady drugiej osoby nagle bardziej rzucają się w oczy (Mikulincer i Shaver, 2003). To nie decyzja o odejściu, tylko sposób na obniżenie napięcia, które przyniosła bliskość.

Częste wyzwalacze to „kocham cię”, rozmowa o przyszłości, prośba o więcej bliskości oraz krytyka albo wszystko, co ją przypomina. Gdy obie osoby je znają, łatwiej wychwycić je zawczasu. Chłód mija też szybciej, kiedy na wycofanie nie odpowiada ani pogoń, ani pretensje. Pomaga również prosty, wcześniej umówiony sygnał, na przykład: „Muszę na chwilę się wycofać, ale nie przez ciebie”.

W tym stylu o miłości świadczy nie tyle stałość, ile powroty. Po każdym wycofaniu ta osoba wraca: czasem niezdarnie, czasem z przeprosinami, czasem tak, jakby nic się nie stało. Może długo milczeć o uczuciach, a mimo to pamiętać szczegóły rozmów z Tobą i do nich wracać. Inne oznaki łatwo przeoczyć.

• Dzieli się swoimi lękami, choćby krótko i nie za pierwszym razem.
• Wraca po przerwach i odzywa się z własnej inicjatywy.
• Dotrzymuje drobnych obietnic, nawet gdy czuje niepokój.
• Z czasem testów jest mniej, a prostych słów więcej.

Dla kogoś, kto boi się otworzyć, każdy z tych kroków sporo kosztuje. Nic z tego nie daje gwarancji na przyszłość ani nie znaczy, że masz przymykać oczy na to, co boli. To jednak wyraźny znak, że uczucia są prawdziwe, a ta osoba się stara, nawet jeśli z zewnątrz ten wysiłek ledwie widać.

Nie da się sprawić, żeby cudzy lęk zniknął, ale można dać mu mniej powodów do alarmu. W badaniach par spokojne zapewnienia zmniejszały lęk, a delikatność i szacunek dla niezależności ograniczały obronny dystans (Simpson i Overall, 2014). Ten styl potrzebuje jednego i drugiego. Oto kilka sposobów, jak sobie radzić z tą huśtawką na co dzień.

1. 1

   Stałość w drobiazgach. Rób to, co zapowiadasz, a gdy nie możesz, uprzedź. Niezawodność w małych sprawach uspokaja bardziej niż wielkie obietnice.

2. 2

   Odpowiedź na ukryte pytanie. Gdy zauważasz sprawdzanie, możesz odpowiedzieć nie na samo zachowanie, tylko na pytanie, które za nim stoi: „Jestem tu i nigdzie się nie wybieram. Porozmawiajmy wprost”.

3. 3

   Daj przestrzeń i poczekaj. Jeśli ta osoba potrzebuje się oddalić, umów się z nią, jak da Ci znać, że wraca. Kto może spokojnie się odsunąć, zwykle wraca szybciej niż ktoś, za kim się goni.

4. 4

   Twoje granice. Zrozumienie lęku nie oznacza zgody na wszystko. Możesz nazwać testy, które ranią, i odmówić gry: „Widzę, że się boisz, ale nie będę udowadniać miłości kłótnią”.

Nie zapominaj też o sobie: życie obok cudzej huśtawki męczy. Przyjaźnie, własne zainteresowania, a w razie potrzeby także własny psychoterapeuta są dla Ciebie równie ważne jak wsparcie, które dajesz drugiej osobie. Jeśli w związku pojawiają się upokorzenia, groźby albo przemoc, to już nie jest kwestia stylu przywiązania: najważniejsze jest Twoje bezpieczeństwo. W razie zagrożenia życia dzwoń pod 112. O przemocy domowej możesz porozmawiać z Niebieską Linią pod numerem 800 120 002: bezpłatnie i całą dobę.

Jeśli odnajdujesz się w tych opisach, nie ma powodu, żeby się obwiniać. Sprawdzanie zaczęło się jako ochrona, kiedy pytanie wprost wydawało się zbyt straszne, i przez długi czas spełniało swoje zadanie. Wystarczy je zauważyć, a coś już się zmienia: test, który widzisz, przestaje działać automatycznie.

Spróbuj uchwycić moment tuż przed testem: czego dokładnie boisz się właśnie teraz? Za chęcią zniknięcia albo wszczęcia kłótni często stoi prosta prośba: „zostań ze mną”, „powiedz, że między nami dobrze”. Powiedzenie tego na głos przeraża bardziej, ale działa lepiej niż jakikolwiek test, a drugiej osobie oszczędzasz zgadywania.

Pomaga też dokładniej poznać swój wzorzec: przy kim huśtawka jest silniejsza, a przy kim prawie znika (Fraley i in., 2011). Jeśli lęk w relacjach utrudnia Ci życie albo przypomina o dawnych zranieniach, terapia może stać się mocnym oparciem, gdy poczujesz, że masz na to siłę: to przestrzeń, w której można bezpiecznie uczyć się bliskości.

1. 01Czy osoba o tym stylu sprawdza Cię celowo?

   Zwykle nie. Większość testów odbywa się niemal automatycznie: lęk włącza się, zanim ta osoba zdąży go zauważyć. Nie znaczy to, że testy są nieszkodliwe, i warto o nich rozmawiać. Rozmowa idzie jednak lepiej, gdy zaczyna się od pytania „Co cię przestraszyło?”, a nie od zarzutu manipulacji.
2. 02Czy przy stylu lękowo-unika­jącym możliwy jest stabilny związek?

   Tak. Wzorce przywiązania są względnie trwałe, ale nie przesądzają o losie pary. W związkach, w których druga osoba reaguje przewidywalnie, a przerwa nie staje się karą, zarówno niepokój, jak i dystans z czasem zwykle słabną (Arriaga i in., 2018). Bardzo pomaga też, gdy obie osoby wiedzą o huśtawce i nazywają ją na głos.
3. 03Co zrobić, gdy sprawdzanie Cię rani?

   Powiedz o tym wprost i spokojnie: które zachowania Cię ranią i co możesz zaproponować w zamian. Można współczuć lękowi i jednocześnie odmówić udziału w testach. Jeśli nic się nie zmienia, a ból wraca, poszukaj wsparcia specjalisty, na przykład psychologa lub psychoterapeuty, przede wszystkim dla własnego dobra.
4. 04Czy jakiś test pokaże, że ktoś poddaje Cię próbie?

   Nie. Żaden test nie odczyta cudzych intencji. Nasz kwestionariusz opisuje tylko osobę, która na niego odpowiada: jeśli robisz to Ty, zobaczysz własne wahania, a nie cudze. Jeśli druga osoba też chce się czegoś dowiedzieć, może wypełnić test samodzielnie, a wtedy będzie okazja, żeby spokojnie porozmawiać o obu wynikach.