Zdezorganizowany styl przywiązania w parze: powoli ku stabilności

O tym, jak w parach radzą sobie osoby o stylu lękowo-unika­jącym, badania mówią najmniej ze wszystkich stylów, dlatego opisy poniżej opierają się na ogólnych prawidłowościach lęku i unikania. Traktuj je jako punkt wyjścia do rozmowy, a nie prognozę dla konkretnej pary.

Cztery możliwe połączenia dla stylu lękowo-unikającego

Lękowo-unikający

Bezpieczna przystańBezpieczny

Dwie osoby, które boją się stratyLękowy

Podwójne wycofanieUnikający

Dwie huśtawki narazLękowo-unikający

Bezpieczny+Lękowo-unikający

Bezpieczna przystań

Spokój osoby o stylu bezpiecznym daje to, czego osobie o stylu lękowo-unika­jącym często brakowało: bliskość bez nagłych zwrotów. Z czasem łatwiej o zaufanie. Ciągłe wahania męczą jednak nawet osobę o stylu bezpiecznym, więc dobrze, gdy osoba o stylu bezpiecznym mówi o swoich granicach, a druga z góry tłumaczy, jak zwykle reaguje.

Lękowy+Lękowo-unikający

Dwie osoby, które boją się straty

Obie osoby znają strach, że związek się rozpadnie, dlatego wiele rozumieją bez słów. Kłopot zaczyna się, gdy osoba o stylu lękowo-unika­jącym potrzebuje się oddalić: osoba o stylu lękowym się boi i szuka zapewnień, a wkrótce strach każdej z nich karmi strach drugiej. Pomaga przewidywalny rytm dnia i obietnica powrotu.

Unikający+Lękowo-unikający

Podwójne wycofanie

Gdy rośnie napięcie, obie osoby się oddalają. Dla osoby o stylu lękowo-unika­jącym sama przerwa bywa jednak przerażająca: wydaje się, że więź może pęknąć w każdej chwili. Do głośnych kłótni dochodzi rzadko, ale cisza potrafi trwać nawet kilka dni. Łatwiej, gdy osoba o stylu unikającym wyraźnie daje znać, że wróci, a druga nazywa swój strach na głos.

Lękowo-unikający+Lękowo-unikający

Dwie huśtawki naraz

Każda z osób pragnie bliskości i zarazem się jej obawia, więc uczuć i zrozumienia jest dużo, ale wahania mogą przyjść z obu stron jednocześnie. W ogniu kłótni łatwo powiedzieć coś, czego potem żałują obie osoby. Pomaga wolniejsze tempo, a jeśli za huśtawką stoją bolesne doświadczenia z przeszłości, także praca z psychoterapeutą.

Osoba bliższa stylowi lękowo-unika­jącemu często głęboko przeżywa uczucia i szybko rozumie cudzy ból: z własnego doświadczenia wie, jak to jest pragnąć bliskości i jednocześnie się jej bać. W spokojnych okresach związek z nią bywa wyjątkowo ciepły: ta osoba jest uważna, wrażliwa i gotowa rozmawiać o tym, co ważne, bez udawania. W wirze wahań łatwo stracić tę głębię z oczu, choć jest równie prawdziwa jak strach. Warto ją cenić i mówić o niej na głos, zwłaszcza wtedy, gdy związek zdaje się składać z samych burz.

Trudność polega na tym, że lęk i unikanie są wysokie naraz. Lęk ciągnie ku drugiej osobie i każe czekać na zapewnienia, a unikanie w tej samej chwili pcha do wycofania, żeby nie odsłonić słabości. Stąd huśtawka: bliskość, potem alarm i wycofanie, potem tęsknota, a po niej znów bliskość. Druga osoba widzi w tym nieprzewidywalność, a dla osoby, która to przeżywa, bywa to jeszcze bardziej bolesne, bo oba pragnienia są prawdziwe.

Szczerze mówiąc, niewiele. Większość badań par albo dzieliła ludzi na trzy typy, albo mierzyła przywiązanie na skalach, więc pary z osobą o stylu lękowo-unika­jącym rzadko analizowano osobno. Są jednak ogólne prawidłowości. Według metaanalizy 73 badań zarówno lęk, jak i unikanie idą w parze z niższą jakością związku (Li i Chan, 2012), a pary, w których przynajmniej jedna osoba nie ma stylu bezpiecznego, częściej wpadają w koło żądania i wycofania (Millwood i Waltz, 2008).

W dużym badaniu 1014 par z Holandii połączenie silnego lęku z silnym unikaniem u jednej osoby nie dawało dodatkowego efektu ponad to, co wnosiła każda oś z osobna, a unikanie ważyło więcej (Conradi i in., 2021). Dla osoby o stylu lękowo-unika­jącym to raczej dobra wiadomość: jej trudności składają się z dwóch zrozumiałych części i nad każdą z nich można pracować. Ogólniejsze badania par sugerują też, że druga osoba może łagodzić zarówno lękowe, jak i unikające reakcje (Simpson i Overall, 2014; Overall i in., 2013).

Najtrudniej bywa, gdy związek się pogłębia: przeprowadzka do wspólnego mieszkania, poznanie rodziny, plany na przyszłość, pierwsze „kocham cię”. Im większy krok, tym silniejszy może być strach, i osoba wycofuje się akurat wtedy, gdy wszystko nabierało rozpędu. Druga osoba łatwo bierze to za ochłodzenie, choć częściej to strach. Gdy z góry wiadomo, że taki krok w tył może się zdarzyć, obu osobom łatwiej go przetrwać bez wyciągania wniosków o całym związku.

Drugim punktem zapalnym jest konflikt. W szczycie kłótni osoba o stylu lękowo-unika­jącym czuje jednocześnie potrzebę, żeby kurczowo trzymać się drugiej osoby, i potrzebę ucieczki, a jej słowa mogą zabrzmieć ostrzej, niż chciała. Jeśli w jej przeszłości był bolesny związek, kłótnia potrafi zaboleć dużo bardziej niż to, od czego się zaczęła. Dlatego takim parom szczególnie potrzebna jest zasada „żadnych wielkich decyzji w środku kłótni” i przerwy z jasną porą powrotu.

1. 1

   Dla osoby o stylu lękowo-unika­jącym. Tłumacz drugiej osobie swoje reakcje poza kłótnią: „Kiedy milknę, to ze strachu, nie z obojętności”. Odsuń się, jeśli musisz, ale powiedz, kiedy wrócisz. Zauważaj, co wprawia huśtawkę w ruch, i przepracowuj to z psychoterapeutą, nie tylko z drugą osobą.

2. 2

   Dla drugiej osoby. Trzymaj równe tempo i nie odpowiadaj na wycofanie urazą ani pogonią. Dotrzymuj obietnic: dla osoby o stylu lękowo-unika­jącym przewidywalność znaczy więcej niż wielkie słowa. Pamiętaj też o sobie: troska o drugą osobę nie oznacza znoszenia wszystkiego.

Jeden z modeli zakłada, że lęk słabnie, gdy rośnie pewność siebie, a unikanie tam, gdzie można bezpiecznie oprzeć się na bliskiej osobie (Arriaga i in., 2018). Osoba o stylu lękowo-unika­jącym potrzebuje jednego i drugiego, a dobry związek może dać oba te doświadczenia. Za tym stylem często stoi trudna historia, dlatego praca z psychoterapeutą ma tu szczególny sens. O tym, jak zmienić styl przywiązania i czy to w ogóle możliwe, piszemy osobno.

1. 01Przy kim osoba o stylu lękowo-unika­jącym czuje się najspokojniej?

   Zwykle przy kimś, kto trzyma równe tempo: nie naciska, nie znika, dotrzymuje obietnic i nie karze za wycofanie. Częściej zachowują się tak osoby o stylu bezpiecznym, ale liczy się zachowanie, a nie nazwa stylu. Ważna jest też rola samej osoby o stylu lękowo-unika­jącym: wyjaśnianie swoich reakcji z wyprzedzeniem rozwiewa połowę nieporozumień.
2. 02Jak układa się związek dwóch osób o stylu lękowo-unika­jącym?

   Może je łączyć rzadka głębia zrozumienia: każda z osób zna od środka pragnienie bliskości i strach przed nią. Wahania są jednak podwójne, bo strach jednej osoby łatwo budzi strach drugiej. Takim parom szczególnie pomaga niespieszne tempo, jasne zasady przerw i wsparcie specjalisty. Badań poświęconych właśnie im jeszcze nie ma.
3. 03Dlaczego osoba o stylu lękowo-unika­jącym raz szuka bliskości, a potem się wycofuje?

   Bo oba wymiary są wysokie: lęk przyciąga ku drugiej osobie, a unikanie w tej samej chwili odpycha. Bliskość budzi strach, oddalenie przynosi tęsknotę i koło zaczyna się od nowa. To nie gra ani manipulacja, tylko dwa silne impulsy, które ciągną w przeciwne strony. Codzienne przejawy opisuje strona o tym, jak ten styl wygląda w związku.
4. 04Czy warto iść na psychoterapię, gdy jedna z osób ma styl lękowo-unika­jący?

   Nie jest to konieczne, ale często bardzo ułatwia życie. Jeśli wahania wyczerpują obie osoby, a za nimi stoi bolesna przeszłość, specjalista pomoże je przepracować bez narażania związku. Skuteczność terapii skoncentrowanej na emocjach, która wyrosła z teorii przywiązania, dobrze zbadano u par (Spengler i in., 2024). Można też zacząć od terapii indywidualnej.