Gedesorganiseerde hechting in een relatie: verlangen en wantrouwen

Bij volwassenen verloopt gedesorganiseerde hechting in een relatie zelden in een rechte lijn (in het Engels heet die stijl ‘fearful avoidant’). Nabijheid komt in vlagen: een paar warme weken, dan een stap terug, dan veel moeite om te herstellen wat verloren ging. Voor de ander lijkt dat inconsequent, maar eigenlijk is het een poging om de band te houden zonder je te branden. Meestal ziet dat heen en weer er zo uit.

1. 1

   Een sterke start. In de eerste weken is iemand met deze stijl open en royaal met warmte, want de wens om dichtbij te komen bestaat al lang. Naarmate de relatie dieper wordt, klinkt een stille vraag luider (‘Wat als de ander me van dichtbij ziet en weggaat?’), en de warmte neemt af.

2. 2

   Onrust op afstand. Neemt de partner ook maar een dag afstand, dan drijft de angst iemand met deze stijl weer naar de ander toe: berichten, voorstellen om af te spreken, vragen om geruststelling. De afstand die eerst zelf werd genomen, is ineens ondraaglijk.

3. 3

   Ruzies die in kringetjes ronddraaien. Tijdens een ruzie wil iemand met deze stijl nu meteen praten, om dan halverwege een zin te verdwijnen. De partner begrijpt niet meer wat er gevraagd wordt, terwijl er binnen enkele minuten twee behoeften van plaats wisselen.

4. 4

   Rust als bedreiging. Gaat alles goed, dan kan juist de rust onrustig maken, als de stilte voor de storm. Er ontstaat een drang om iets op de proef te stellen of te verpesten, alleen maar om van de onzekerheid af te zijn.

Een test is een handeling met een verborgen vraag erin: ‘Blijf je ook als…?’ Meestal is die niet gepland, en wie test, ziet zelf niet helemaal wat er gebeurt. Onderzoek naar gevoeligheid voor afwijzing, een eigenschap die dicht bij de angstige kant van deze stijl ligt, beschrijft het mechanisme goed. Wie afwijzing verwacht, ziet die sneller in dubbelzinnige momenten en reageert er sterker op (Downey en Feldman, 1996). In de praktijk ziet testend gedrag er vaak zo uit.

1. 1

   Afstand nemen om te zien of je volgt. Een dag of twee blijft het stil, de antwoorden zijn kortaf, en ondertussen wordt gekeken of de partner komt zoeken. Gebeurt dat, dan voelt alles een tijdje lichter aan.

2. 2

   ‘Zonder mij ben je beter af’. Het klinkt als afwijzing, maar vaak is het een verzoek om tegengesproken te worden. Erachter zit een echte angst dat de ander weggaat, en de wens om te horen dat het niet zo ver komt.

3. 3

   Ruzie uit het niets. Op een rustig moment wordt er over iets kleins gevit of valt er een scherpe opmerking. Een conflict is overzichtelijker dan onzekerheid: houdt de partner vol, dan moet de band wel sterk zijn.

4. 4

   Kleine dingen als bewijs. Er wordt bijgehouden of een belofte is nagekomen, of een telefoontje op tijd kwam, of iets belangrijks onthouden werd. Elk klein ding wordt bewijs dat er wel of juist niet op de partner te rekenen valt.

Het lastige aan tests is dat de angst erachter werkelijkheid kan worden. In een onderzoek onder koppels gingen mensen die afwijzing sterker verwachtten vaker uit elkaar, en bij vrouwen die hoog scoorden op die gevoeligheid, verklaarde hun negatieve houding tijdens een conflict deels waarom hun partners na een ruzie afwijzender reageerden (Downey e.a., 1998). Een test die uit angst voortkomt, kan precies veroorzaken waar iemand het bangst voor is, dus zo’n test kun je beter opmerken dan bestraffen of belonen.

Wat partners het meest pijn doet, is dat de kilte juist na iets moois komt. Een warme avond, een eerlijk gesprek, een uitgesproken gevoel, en de volgende dag lijkt de ander achter glas te zitten. Voor iemand met deze stijl betekent diepe nabijheid vreugde en gevaar tegelijk: hoe dichterbij iemand komt, hoe meer het pijn zou doen als die persoon wegging (Bartholomew, 1990).

Op dat moment springt de vermijdende verdediging aan: de behoefte aan nabijheid wordt gedempt, de aandacht verschuift naar werk en klusjes, en de zwakke kanten van de partner vallen plotseling meer op (Mikulincer en Shaver, 2003). Het is geen besluit om te vertrekken, maar een manier om de spanning te verlagen die de nabijheid met zich meebracht.

Veelvoorkomende triggers zijn een ‘ik hou van je’, een gesprek over de toekomst, een vraag om meer nabijheid, of kritiek en alles wat daarop lijkt. Weten beiden welke triggers er zijn, dan zie je ze makkelijker aankomen. De kilte gaat sneller voorbij als een stap terug niet op achtervolging of verwijten stuit. Ook een eenvoudig afgesproken signaal helpt, zoals ‘Ik heb even een pauze nodig, en het ligt niet aan jou.’

Liefde zie je bij deze stijl minder aan standvastigheid dan aan terugkomen. Na elke periode van afstand komt iemand met deze stijl terug, soms onhandig, soms met excuses, soms zonder een woord over wat er voorviel. Over gevoelens kan het lang stil blijven, terwijl details uit je gesprekken onthouden worden en later weer ter sprake komen. Andere tekens zie je makkelijk over het hoofd.

• Angsten worden gedeeld, al is het kort en niet bij de eerste poging.
• Na een pauze wordt er uit eigen beweging weer contact opgenomen.
• Kleine beloften worden nagekomen, ook op momenten van angst.
• Met de tijd komen er minder tests en meer duidelijke woorden.

Voor iemand die bang is om zich open te stellen, kost elk van die stappen veel. Niets hiervan garandeert de toekomst, en het betekent ook niet dat je moet negeren wat pijn doet. Wel is het een betrouwbaar teken dat de gevoelens echt zijn en dat er moeite wordt gedaan, ook als je van die moeite weinig ziet.

Een partner kan de angst van een ander niet wegnemen, maar wel zorgen dat die angst minder vaak aanslaat. In onderzoek bij koppels verzacht rustige geruststelling de angst, terwijl zachtheid en respect voor zelfstandigheid de afstand uit zelfbescherming verkleinen (Simpson en Overall, 2014). Iemand met deze stijl heeft beide nodig.

1. 1

   Betrouwbaar in kleine dingen. Doe wat je hebt gezegd, en laat het op tijd weten als het niet lukt. Betrouwbaarheid in kleine dingen kalmeert meer dan grote beloften.

2. 2

   Antwoord op de vraag achter de test. Merk je een test op, dan kun je reageren op de vraag erachter in plaats van op de handeling zelf: ‘Ik ben er en ik ga nergens heen. Laten we er gewoon open over praten.’

3. 3

   Ruimte geven en wachten. Heeft je partner tijd voor zichzelf nodig, spreek dan samen af hoe je merkt dat er weer ruimte is voor contact. Wie rustig afstand mag nemen, komt meestal sneller terug dan wie achtervolgd wordt.

4. 4

   Je eigen grenzen. Begrip voor angst betekent niet dat je alles moet verdragen. Je kunt de tests benoemen die pijn doen en weigeren mee te spelen: ‘Ik zie dat je bang bent, maar ik ga mijn liefde niet bewijzen met ruzie.’

En vergeet jezelf niet: leven met de schommelingen van een ander is vermoeiend. Vrienden, je eigen interesses en zo nodig een eigen psycholoog of psychotherapeut zijn voor jou net zo belangrijk als steun voor je partner. Is er in de relatie sprake van vernedering, bedreiging of geweld, dan draait het niet meer om een hechtingsstijl en gaat je veiligheid voor. Bij direct gevaar bel je 112.

Herken je jezelf hierin, dan is dat geen reden voor zelfverwijt. Testen begon als bescherming, in een tijd dat iets rechtstreeks vragen te eng was, en lange tijd deed het wat het moest doen. Alleen al het opmerken verandert iets: een test die je ziet aankomen, gaat niet meer vanzelf.

Probeer jezelf te betrappen vlak voor een test: waar ben je op dat moment precies bang voor? Achter de drang om te verdwijnen of ruzie te maken zit vaak een eenvoudig verzoek, zoals ‘blijf bij me’ of ‘zeg dat het goed zit tussen ons’. Dat hardop zeggen is enger, maar het werkt beter dan welke test ook, en je partner hoeft niet te raden.

Het helpt ook om je patroon preciezer te kennen: bij wie de schommelingen sterker worden en bij wie het juist rustig blijft (Fraley e.a., 2011). Staat angst in relaties je in de weg, dan kan therapie bij een psycholoog of psychotherapeut een stevige steun worden zodra je daar klaar voor bent. In therapie kun je veilig oefenen met nabijheid.

1. 01Test iemand met een angstig-vermijdende stijl je met opzet?

   Meestal niet. De meeste tests gebeuren bijna automatisch: de angst slaat toe voordat er tijd is om die op te merken. Onschuldig zijn tests daarmee niet, en het is goed om erover te praten. Dat gesprek loopt wel beter als het begint met ‘Waar schrok je van?’ dan met een beschuldiging van manipulatie.
2. 02Kan iemand met een angstig-vermijdende stijl een stabiele relatie hebben?

   Ja. Hechtingspatronen zijn aangeleerde neigingen, en ze bepalen het lot van een koppel niet. In relaties waarin de partner voorspelbaar reageert en een pauze geen straf wordt, nemen zorgen en afstand na verloop van tijd meestal af (Arriaga e.a., 2018). Het helpt ook veel als beiden het heen en weer kennen en het hardop benoemen.
3. 03Wat als het testen je pijn doet?

   Zeg het rustig en duidelijk: welke dingen pijn doen en wat je in plaats daarvan wel wilt doen. Je kunt begrip hebben voor de angst en toch weigeren om aan de tests mee te doen. Verandert er niets en blijft het pijn doen, zoek dan steun bij een psycholoog of psychotherapeut, in de eerste plaats voor jezelf.
4. 04Bestaat er een test die laat zien of je op de proef wordt gesteld?

   Nee. Geen enkele test kan de bedoelingen van een ander lezen. Onze test beschrijft wie de vragenlijst zelf invult: je ziet je eigen schommelingen, niet die van iemand anders. Is je partner nieuwsgierig, dan staat de test ook voor je partner open, en dan heb je een aanleiding om rustig te bespreken wat ieder van beiden heeft ontdekt.