Angstige hechtingsstijl: als afstand het alarm laat afgaan

Heb ik een angstige hechtingsstijl? De signalen zie je het duidelijkst als iemand die belangrijk voor je is, afstand neemt, al is het maar even. Jezelf herkennen in één punt bewijst niets: het gaat om het patroon als geheel, en dat meet de test nauwkeuriger.

1. 1

   Je leest oude berichten opnieuw. ’s Avonds scrol je door de berichten van die dag op zoek naar een spoor van koelte: waarom was dat antwoord korter, waarom geen emoji? Zo probeert je ongerustheid een dreiging vroeg te zien, zodat je je schrap kunt zetten.

2. 2

   Een uur stilte. Iemand om wie je geeft, reageert een uur of twee niet, en je kunt je nergens anders meer op concentreren. Je stuurt nog een bericht en kijkt wanneer die persoon voor het laatst online was. Het wachten voel je bijna in je lijf.

3. 3

   Steeds weer geruststelling vragen. Je vraagt of alles goed is en krijgt te horen van wel. Dat helpt even, maar een dag later is de vraag terug: één antwoord kan de zorg niet voorgoed sussen.

4. 4

   Stemmingen op jezelf betrekken. Je partner is moe na het werk of in gedachten verzonken, en jij vraagt je af wat je verkeerd hebt gedaan. Een neutraal gezicht lijkt ontevreden, ook als die stemming helemaal niets met jou te maken heeft.

5. 5

   Je eigen plannen moeten wijken. Voor een afspraakje zeg je zonder aarzelen plannen en vrienden af, en gaat de afspraak niet door, dan voelt de hele dag leeg aan. Beetje bij beetje neemt de relatie bijna alle ruimte in je leven in.

6. 6

   Een ruzie moet meteen worden bijgelegd. Na een ruzie kun je niet tot morgen wachten: je moet het meteen uitpraten en goedmaken. Wil je partner even pauze, dan voelt dat eerder als een dreigend einde dan als een adempauze.

7. 7

   Jaloezie om kleine dingen. Een like onder de foto van iemand anders of een nieuwe collega die steeds ter sprake komt, geeft een scherpe steek. Meestal gaat het minder om wantrouwen tegenover je partner dan om twijfel of jij degene bent voor wie je partner kiest.

Een angstige hechtingsstijl werkt als een te gevoelig afgesteld alarm. Het controleert steeds of de mensen die ertoe doen, dichtbij zijn, en bij het kleinste teken van afstand gaat het af. Psychologen noemen dat hyperactivering: de drang om dichtbij te zijn wordt niet afgezwakt, maar juist versterkt (Mikulincer en Shaver, 2003). In de vakliteratuur heet deze stijl ook angstig-gepreoccupeerde hechting, en in het dagelijks leven spreken mensen vaak van verlatingsangst.

Die afstelling is zelfs in het lab te zien. Mensen keken naar gezichten waarop langzaam een emotie verscheen of verdween, en wie hoog scoorde op hechtingsangst, zag de verandering eerder dan anderen. Omdat ze snel conclusies trokken, maakten ze meer fouten; moesten ze even lang kijken als de rest, dan lazen ze de gezichten zelfs nauwkeuriger (Fraley e.a., 2006).

Achter de zorgen zit meestal twijfel aan jezelf, een stille gedachte als: ‘Als ik even niet oplet, gaat de ander misschien minder van me houden.’ Anderen lijken intussen goed en belangrijk, en juist daarom is de band zo de moeite waard om vast te houden (Bartholomew en Horowitz, 1991).

Dat is uitputtend, zeker als het alarm zonder enige reden afgaat. Toch heeft die gevoeligheid ook een andere kant: wie zo op relaties let, merkt veel op aan anderen en blijft zelden onverschillig voor wat er in hen omgaat.

Onderzoekers zagen dit patroon voor het eerst bij kinderen van ongeveer een jaar. In een vaste procedure in het lab met een paar korte scheidingen, de ‘Vreemde Situatie’, raakten sommige baby’s erg van streek als hun moeder de kamer uitging; bij haar terugkomst strekten ze hun armen uit, maar bleven ze boos en waren ze moeilijk te troosten. Dit heet angstig-ambivalente hechting (Cassidy en Berlin, 1994). Jaren later bleek iets vergelijkbaars te bestaan in de liefdesrelaties van volwassenen.

Het verhaal is bij iedereen anders. Vaak was er wel warmte, maar die was onvoorspelbaar, met een opvoeder die soms meteen reageerde, soms laat en soms opging in de eigen zorgen. Het kind leerde dat aandacht niet vanzelf kwam: je moest erop letten en ervoor vechten. Een schuldige zoeken helpt hier niet, want onvoorspelbaarheid komt vaak voort uit de uitputting en de eigen problemen van de volwassenen.

Ook temperament en latere relaties tellen mee: ontrouw, een plotselinge breuk, een partner die je afwisselend dichtbij haalde en wegduwde. De kindertijd legt niet alles vast. Een stijl blijft zich vormen in relaties op volwassen leeftijd, en angst neemt met de jaren meestal af (Chopik e.a., 2019). Angst kan ook ontstaan bij iemand die zich als kind behoorlijk veilig voelde.

De gevoeligheid die je zo uitput, is in een ander licht bekeken een vaardigheid. Deze eigenschappen blijven, ook als de zorgen stiller worden.

• Je investeert in relaties

  Je onthoudt belangrijke data, merkt wat iemand om wie je geeft nodig heeft en staat klaar om te helpen. Relaties zijn voor jou geen achtergrondgeluid, maar iets waar je met zorg aan werkt.

• Een goed oor voor gevoelens

  Je merkt vroeg dat er iets niet klopt bij iemand, ook als die persoon niets zegt. In vriendschappen en in beroepen waarin je met mensen werkt, is dat veel waard.

• Openheid

  Je houdt je gevoelens niet verborgen: je praat over liefde, laat weten dat je iemand mist en vindt het niet gênant om gehecht te zijn. Zo wordt het ook voor anderen makkelijker om zich open te stellen.

• Goedmaken in plaats van weggaan

  Als er iets mis is, wuif je het niet weg: je wilt het uitpraten en een oplossing vinden. Met stabiele steun wordt die drang om het weer goed te maken een echte kracht voor de relatie.

Angstig en vermijdend samenWaarom deze combinatie zo vaak voorkomt en wat beiden daarin helpt.

In een liefdesrelatie is een angstige stijl het best te zien, omdat je daar het meest te verliezen hebt. De bekende spiraal gaat zo: de ongerustheid stijgt, je vraagt om geruststelling, krijgt die, wordt even rustig, en alles begint opnieuw. Steeds geruststelling zoeken hangt vooral samen met hechtingsangst, en partners merken het wel degelijk (Shaver e.a., 2005).

Bij een ruzie ziet de ongerustheid meer dreiging dan er is. In een onderzoek bij koppels meldden mensen met veel hechtingsangst meer conflicten, ervoeren die heftiger en beoordeelden na een ruzie de hele relatie lager (Campbell e.a., 2005). Wat helpt, is niet minder voelen, maar meer zeggen: ‘Ik ben nu ongerust. Kun je me zeggen dat het goed zit tussen ons?’ werkt beter dan een stille test.

In vriendschappen en in de familie is de zorg meestal stiller, maar werkt die op dezelfde manier: gekwetstheid om een gemist telefoontje, angst dat de persoon met wie je het best bevriend bent, leukere mensen heeft gevonden. Hoe sterk de zorg is, verschilt soms per relatie (Fraley e.a., 2011), en de test meet die voor elke relatie apart.

De angstige stijl wordt vaak door elkaar gehaald met verschijnselen die er alleen op lijken.

Angststoornis

Een angststoornis is een klinische aandoening: de zorgen strekken zich uit over veel levensgebieden, duren maanden en verstoren werk, slaap en ontspanning (APA, 2013). Een angstige hechtingsstijl is geen angststoornis. Hechtingsangst gaat specifiek over hechte relaties en is op zich geen ziekte. Staan zorgen je leven in de weg, bespreek het dan met je huisarts of met een psycholoog of psychotherapeut; een online test kan geen stoornis vaststellen.

Emotionele afhankelijkheid

In de populaire psychologie staat die term voor een relatie waarin iemand het gevoel heeft niet zonder te kunnen. Een angstige stijl kan die kant op duwen, maar de twee vallen niet samen: veel mensen met een angstige stijl hebben een eigen leven, werk en vrienden; hun zorg gaat over hoe zeker de band is.

De angstig-vermijdende stijl

Bij de angstig-vermijdende hechtingsstijl (vaak ook gedesorganiseerde hechting genoemd) is de angst eveneens hoog, maar daar komt veel vermijding bij: nabijheid is nodig en tegelijk beangstigend. Iemand met een angstige stijl zoekt met hart en ziel nabijheid en voelt zich rustiger dicht bij iemand dan op afstand. Welke van de twee bij jou past, hangt af van de tweede as.

Weinig eigenwaarde

De twee hangen samen, maar zijn niet hetzelfde. Je kunt je zeker voelen op je werk en tussen vrienden, en in de liefde toch twijfelen of iemand ooit voor jou kiest en blijft. Hechtingsangst draait om hoe gewaardeerd je je voelt door de mensen die dicht bij je staan.

Van een angstige stijl genees je niet zoals van een ziekte, want het is er geen. Wel kan de ongerustheid stiller worden, en er zijn concrete stappen die helpen. Angst neemt af in relaties die je zekerder maken, waarin je vragen antwoord krijgen en je successen gezien worden (Arriaga e.a., 2018). Ook met de leeftijd wordt angst meestal minder.

Alles wat je basis van steun breder maakt, helpt: vrienden, je eigen werk, een lichaam dat weet hoe het tot rust komt. Hoe meer bronnen van rust je hebt, hoe minder druk er op één relatie komt te liggen. Is de ongerustheid sterk en beheerst die je dagen, dan biedt therapie bij een psycholoog of psychotherapeut een plek om er in je eigen tempo aan te werken.

Het loont om de test over een half jaar opnieuw te doen en te kijken of je punt is verschoven. Meestal gaat verandering in stappen zoals deze.

1. 01Betekent een angstige stijl dat je als kind te weinig liefde kreeg?

   Niet per se. Vaak was er genoeg liefde, maar kwam die onvoorspelbaar, en soms ontstaat de angst pas later, na pijnlijke relaties. Een stijl groeit meestal uit een mix van invloeden en blijft daarna veranderen. De test laat zien hoe nabijheid nu voor je aanvoelt, en graaft niet in je verleden op zoek naar een oorzaak.
2. 02Waarom is wachten op een antwoord zo zwaar bij een angstige stijl?

   Omdat het alarm een stilte opvat als een mogelijk teken van afstand. Tot het antwoord er is, blijft je aandacht op de dreiging gericht en zet je lichaam zich schrap voor het ergste. Dat heeft niets met claimen of zwakte te maken. Het helpt om duidelijke afspraken over contact te maken, en om iets te vinden wat je rustig maakt en niet van je telefoon afhangt.
3. 03Verschilt de angstige stijl tussen vrouwen en mannen?

   Er is een verschil, maar het is klein. In een meta-analyse scoorden vrouwen gemiddeld iets hoger op angst en mannen op vermijding, en in steekproeven via internet verdween het verschil bijna (Del Giudice, 2011). In de steekproef van Fraley verschillen mannen en vrouwen gemiddeld nauwelijks, dus over de stijl van één bepaalde persoon zegt geslacht niets.
4. 04Hoe verschilt een test op angst in relaties van een test op een angststoornis?

   Een screening op een angststoornis vraagt naar zorgen in je hele leven en helpt een arts een mogelijke aandoening op te sporen. Onze test meet alleen de angst in hechte relaties en legt die naast de vergelijkingsgegevens van Fraley (meer dan 17.000 deelnemers). De test stelt geen diagnose en vervangt geen gesprek met een hulpverlener.
5. 05Hoe steun je een partner met een angstige stijl?

   Wees voorspelbaar: reageer wanneer je dat hebt beloofd, en meld het als het later wordt. Laat rustig merken dat je er bent, zonder geïrriteerd te raken door de vragen, en bespreek plannen hardop. Maar steunen betekent niet dat je alle zorgen van een ander draagt. Ook je partner heeft eigen manieren nodig om de zorg te kalmeren.
6. 06Kan angst maar in sommige relaties opduiken?

   Ja, en dat gebeurt vaak. Je kunt je ongerust voelen bij je partner en rustig in je hechtste vriendschap, of juist andersom; bij je moeder heb je misschien het gevoel dat je haar goedkeuring altijd moet verdienen (Fraley e.a., 2011). De test toont elk van die relaties apart, zodat je ziet waar al steun is.