Gắn bó lo âu và né tránh yêu nhau: nhìn từ cả hai phía

Mọi chuyện thường diễn ra giống nhau. Có điều gì đó làm cả hai chao đảo: một câu trả lời cộc lốc, một kế hoạch bị hủy, sự mệt mỏi sau một tuần vất vả. Với người có kiểu gắn bó lo âu, điều quan trọng nhất lúc ấy là nối lại sợi dây: nói chuyện với nhau và nghe rằng mọi thứ vẫn ổn, ngay bây giờ chứ không phải ngày mai. Người có kiểu gắn bó nghiêng về né tránh cần điều ngược lại: lùi ra và tự mình xoay xở cho đến khi nguôi. Mỗi người làm điều giúp mình lắng lại.

Rắc rối là mỗi bước lại chạm đúng chỗ đau của người kia. Với bên né tránh, một loạt câu hỏi và tin nhắn giống như sức ép, nên họ càng lùi xa. Với bên lo âu, sự im lặng ấy trông như người kia đang nguội lạnh, nên họ càng níu chặt. Sau vài vòng, cuộc cãi vã không còn là chuyện câu trả lời cộc lốc nữa mà là chính vòng lặp: “Chẳng bao giờ chịu nghe mình cả” đối lại “Không cho mình chút khoảng thở nào”. Nhiều cặp đôi gọi nó là một cái bẫy. Các nhà nghiên cứu về cặp đôi gọi đây là khuôn mẫu “đòi hỏi và rút lui” (demand-withdraw).

Các nghiên cứu thấy khuôn mẫu này nhiều hơn hẳn khi có ít nhất một người mang kiểu gắn bó không an toàn. Trong một khảo sát 147 cặp đôi, những cặp như vậy cho biết khoảng chênh về mức thân thiết mỗi người mong muốn lớn hơn, và kiểu trao đổi “đòi hỏi và rút lui” nhiều hơn so với các cặp mà cả hai đều an toàn (Millwood & Waltz, 2008). Trong một nghiên cứu khác, các cặp mà cả hai đều mang kiểu không an toàn kể về “đòi hỏi và rút lui” cùng việc né tránh lẫn nhau nhiều nhất, còn các cặp mà cả hai đều an toàn kể về cách trao đổi mang tính xây dựng nhiều nhất (Domingue & Mollen, 2009).

Nhìn từ bên ngoài, vòng lặp trông như hai người đang bướng bỉnh. Nhìn từ bên trong, mỗi người đều chắc rằng mình chỉ đang tự bảo vệ, và theo một nghĩa nào đó, ai cũng đúng.

1. 1

   Người níu. Với người níu, sự im lặng làm chuông báo cháy reo lên: nếu người kia im bặt, hẳn đã có chuyện gì không ổn. Mỗi tin nhắn mới không nhằm tấn công. Đó là một cố gắng để thấy mình được nối lại với người kia. Im lặng càng kéo dài, nỗi lo càng dâng và lời lẽ càng gay gắt, nhưng bên dưới vẫn là cùng một lời cầu xin: “Hãy nói là chúng ta vẫn ổn.”

2. 2

   Người lùi. Với người này, sức ép là bị đòi giải thích cảm xúc khi chưa kịp nói thành lời, hoặc bị cuốn vào nỗi lo của người khác. Ở một mình một lúc cho họ thời gian để bình tĩnh và sắp xếp suy nghĩ. Lùi ra không có nghĩa là “mình không quan tâm”. Nhiều khi một người lùi lại chính vì họ quan tâm và chỉ chưa biết nói gì.

Ở đây không có kẻ xấu. Cả hai đều muốn cùng một điều: thấy bình yên trở lại. Chỉ là họ đến đó theo hai hướng ngược nhau, và đó mới là cái khó thật sự của cặp đôi này.

Một nghiên cứu gợi ý rằng vòng lặp này diễn ra cả trong cơ thể chứ không chỉ trong lời nói. Các cặp mới cưới chuẩn bị bàn về một mâu thuẫn, trong khi các nhà nghiên cứu đo cortisol, một loại hormone căng thẳng. Ở những cặp mà người nữ có kiểu lo âu và người nam có kiểu né tránh, cortisol tăng vọt ở cả hai ngay khi họ còn đang chờ cuộc nói chuyện bắt đầu, rồi giảm nhanh (Beck và cộng sự, 2013). Bên lo âu khó nhận ra rằng bên né tránh cũng đang rối bời, còn bên né tránh khó tìm đến người kia để được nâng đỡ.

Một điều cần thận trọng: ở cặp ngược lại, người nam có kiểu lo âu và người nữ có kiểu né tránh, sự tăng vọt này không lặp lại, nên đừng vội áp kết quả cho mọi cặp đôi. Nhưng không cần phòng thí nghiệm cũng thấy được điều chính: cả hai bạn đều đang chao đảo, chỉ là một người thể hiện bằng cách lại gần, người kia bằng cách lùi xa. Người ngồi im lặng ở phòng bên thường cũng rối lòng không kém người đang gửi tin nhắn thứ năm liên tiếp.

Tâm lý học đại chúng hay khẳng định rằng gắn bó né tránh và gắn bó lo âu tất yếu sẽ tìm đến nhau. Dữ liệu thận trọng hơn thế. Trong một nghiên cứu dài hạn trên 354 cặp đôi, kiểu gắn bó của hai người không kết hợp ngẫu nhiên: không có cặp nào gồm hai người cùng lo âu hay hai người cùng né tránh (Kirkpatrick & Davis, 1994). Nhưng một loạt nghiên cứu khác không thấy dấu hiệu nào cho thấy người có kiểu lo âu và người có kiểu né tránh bị hút về nhau. Ngược lại, người có kiểu lo âu còn thường e ngại người yêu có kiểu né tránh (Frazier và cộng sự, 1996).

Vì vậy, câu trả lời trung thực là: tùy vào mẫu nghiên cứu, và vào việc các nhà nghiên cứu quan sát cặp đôi thật hay lựa chọn của người tham gia trong thí nghiệm. Không có gì cho thấy một quy luật “trái dấu hút nhau”. Điều hợp lý hơn là lúc đầu, những phẩm chất của người này có thể hấp dẫn người kia: bên lo âu có thể bị cuốn hút bởi sự điềm tĩnh và độc lập của người kia, còn bên né tránh bởi sự ấm áp và chủ động. Vòng lặp thường lộ ra muộn hơn, khi hai người thân thiết hơn và những bất đồng lớn đầu tiên xuất hiện.

Trên mạng có hai lời đồn trái ngược nhau: rằng những cặp như thế chẳng có tương lai, và rằng đây là cặp bền vững nhất. Lời đồn thứ hai bắt nguồn từ một nghiên cứu, trong đó hai nhóm chia tay ít đến bất ngờ trong ba năm: nam giới có kiểu né tránh và nữ giới có kiểu lo âu (Kirkpatrick & Davis, 1994). Nhưng kết quả đó mô tả từng nhóm riêng rẽ, chứ không phải những cặp gồm một người lo âu và một người né tránh. Và ở bên nhau không đồng nghĩa với hài lòng: chính những người tham gia đánh giá các mối quan hệ này khá thấp.

Lời đồn thứ nhất cũng không đứng vững. Trong một nghiên cứu lớn trên 1.014 cặp đôi, sự kết hợp giữa lo âu của người này và né tránh của người kia không có tác động riêng nào lên mức hài lòng hay độ bền. Thứ thật sự có tác động là mức lo âu và mức né tránh của từng người (Conradi và cộng sự, 2021). Các tác giả cẩn thận lưu ý rằng điều này không khiến vòng “đòi hỏi và rút lui” trở nên không đáng kể. Dù vậy, khi gắn bó lo âu và né tránh yêu nhau, mối quan hệ thành hay không chẳng do cái nhãn quyết định: nhiều điều tùy vào việc hai người làm gì khi vòng lặp bắt đầu.

Nếu bạn đang tự hỏi làm sao để mối quan hệ này ổn, đây là phát hiện đáng hy vọng nhất từ nghiên cứu về cặp đôi: cách cư xử của một người có thể làm dịu phản ứng phòng vệ của người kia (Simpson & Overall, 2014). Khi quan sát 180 cặp đôi, trong đó một người đề nghị người kia thay đổi điều gì đó, những người có kiểu né tránh ít tức giận và ít rút lui hơn vào những lúc lời đề nghị đến nhẹ nhàng, tôn trọng sự độc lập của họ và cho thấy rõ họ được trân trọng (Overall và cộng sự, 2013).

1. 1

   Hẹn giờ nói tiếp. Ai cần lùi ra thì nói trước khi nào sẽ trở lại với câu chuyện: “một tiếng nữa” hay “sáng mai”. Người kia biết cuộc nói chuyện chỉ được hoãn chứ không bị hủy, và việc chờ đợi nhẹ đi.

2. 2

   Mở lời nhẹ nhàng. Bắt đầu bằng cảm xúc của chính mình và một khoảnh khắc cụ thể: “Hôm thứ Bảy mình thấy cô đơn” thay vì “Lúc nào cũng bận”. Như vậy bên né tránh dễ ở lại trong cuộc trò chuyện hơn thay vì dựng hàng rào phòng thủ.

3. 3

   Những lần hỏi han nhỏ. Một câu “Ổn không?” ngắn giữa ngày, một lời hẹn tối nay nói chuyện. Với bên lo âu, đó là điểm tựa để bám vào, còn với bên né tránh, chúng tốn rất ít công sức.

4. 4

   Làm phần việc của mình. Bên lo âu sẽ ổn hơn nếu có những cách tự làm dịu không phụ thuộc hết vào mối quan hệ: bạn bè, sở thích riêng, nếp sinh hoạt quen thuộc. Với bên né tránh, nên tập cởi mở từng chút một, chẳng hạn kể về một chuyện khó trước khi nó được giải quyết xong.

Và một quy tắc trên hết: nói về vòng lặp khi hai bạn không ở trong nó. Giữa trận cãi nhau, mọi lời giải thích đều nghe như trách móc, nhưng cũng những lời ấy một ngày sau lại được đón nhận rất khác.

Hãy để dành những câu hỏi này cho một buổi tối bình thường, khi không ai đang buồn bực hay muốn thắng trong tranh luận. Lần lượt trả lời, và đừng cãi lại câu trả lời của nhau, kể cả khi chúng khiến bạn bất ngờ: hai bạn đang học xem vòng lặp trông ra sao từ phía bên kia.

• “Mỗi lần mình trả lời tin nhắn chậm, bạn thường nghĩ gì?”
• “Câu nào của mình khiến bạn thấy bị gây sức ép?”
• “Sau khi cãi nhau, bạn cần bao lâu để nguôi lại?”
• “Làm sao mình biết bạn đã bình tĩnh lại và chúng ta có thể nói tiếp?”
• “Những lúc không ở cạnh nhau, điều gì giúp bạn cảm thấy mình vẫn ở bên bạn?”
• “Chúng ta cứ cãi đi cãi lại chuyện gì, và nó thường bắt đầu ra sao?”

Những câu trả lời sẽ có ích vào lần tới khi vòng lặp bắt đầu. Thay vì phỏng đoán, hai bạn sẽ có những lời đã được nói ra lúc bình tĩnh và những thỏa thuận để dựa vào trong lúc khó khăn.

Nếu vòng lặp đã kéo dài nhiều tháng và cả hai đều kiệt sức, tư vấn cặp đôi là điều đáng cân nhắc. Một trong những cách tiếp cận được nghiên cứu nhiều nhất, liệu pháp tập trung vào cảm xúc (EFT), ra đời từ lý thuyết gắn bó và tác động trực tiếp vào những vòng lặp như thế này. Một phân tích gộp 20 nghiên cứu cho thấy, tính trung bình, các cặp đôi tiến bộ đáng kể qua quá trình trị liệu (Spengler và cộng sự, 2024). Những cách tiếp cận khác cũng có thể hiệu quả, miễn là cả hai thấy thoải mái với nhà trị liệu.

Nếu người yêu chưa sẵn sàng đi cùng, bạn có thể bắt đầu trị liệu một mình: một người vẫn có thể thay đổi phần của mình trong vòng lặp.

Và có một ranh giới quan trọng hơn mọi kiểu gắn bó, ở bất kỳ cặp đôi nào. Sự sỉ nhục, đe dọa, kiểm soát hay bạo lực từ người yêu không thể biện minh bằng kiểu gắn bó, và đó không phải một “vòng lặp” để thấu hiểu rồi chấp nhận. Nếu điều đó đang xảy ra, hãy đặt sự an toàn của bản thân lên trước hết và tìm đến những người bạn tin tưởng hoặc một đường dây nóng hỗ trợ.

1. 01Cặp lo âu và né tránh có thể trở nên an toàn hơn không?

   Có thể, và chính mối quan hệ có thể là nơi điều đó diễn ra. Theo một mô hình lý thuyết, lo âu dịu đi khi hoàn cảnh giúp một người tự tin hơn, còn né tránh dịu đi khi việc dựa vào người thân thiết hóa ra an toàn và đáng giá (Arriaga và cộng sự, 2018). Đây vẫn là giả thuyết, nhưng nó nói đúng điều một cặp đôi nhận được từ những lời hứa được giữ và những lúc tạm dừng để bình tĩnh lại mà không ai biến mất. Đọc thêm về cách kiểu gắn bó thay đổi theo thời gian.
2. 02Làm sao biết ai trong hai người nghiêng về lo âu, ai nghiêng về né tránh?

   Cách đáng tin nhất là cả hai cùng làm bài test. Bài test đo riêng lo âu và né tránh, và thường hóa ra một người có điểm cao ở cả hai trục, hoặc không cao ở trục nào. Khi đó, khuôn mẫu của cặp đôi phức tạp hơn chuyện níu và lùi. Cách cư xử cũng cho manh mối: khi cãi nhau, ai cứ nhắn tin và đòi nói chuyện, ai im lặng và bỏ đi? Nhưng đó là một nhận xét, không phải kết quả bài test.
3. 03Thấy mình trong vòng lặp này thì có nên chia tay không?

   Thấy mình trong vòng lặp này không có nghĩa là mối quan hệ thất bại. Đó là một vấn đề có thể gọi tên và cải thiện: thống nhất cách tạm dừng để bình tĩnh lại, thay đổi cách mở đầu những cuộc nói chuyện khó, gặp nhà trị liệu tâm lý. Có ở bên nhau hay không là quyết định của chính hai bạn, dựa trên toàn bộ mối quan hệ chứ không phải một cặp kiểu gắn bó. Nếu bạn thấy sợ hãi hay bị sỉ nhục khi ở cạnh người yêu, hãy đặt sự an toàn của mình lên trước.
4. 04Nếu chỉ một trong hai cố gắng, có phá được vòng lặp không?

   Ở một mức độ nào đó thì có. Vòng lặp cần hai người, nên khi một người đổi cách phản ứng của mình, người kia cũng dễ đáp lại khác đi. Khi quan sát các cặp đôi, lời đề nghị nhẹ nhàng làm giảm rõ sự tức giận và rút lui ở người có kiểu né tránh (Overall và cộng sự, 2013). Nhưng một mối quan hệ chỉ dựa vào nỗ lực của một người suốt nhiều năm thì rất mệt mỏi. Hãy để ý xem điều đó tốn bao nhiêu sức lực, và nói ra thành lời.