Gắn bó an toàn: thân thiết mà vẫn là chính mình

Dấu hiệu và biểu hiện của gắn bó an toàn dễ bị bỏ qua khi mọi chuyện suôn sẻ và lộ rõ nhất vào những lúc khó khăn. Không khớp với mọi dấu hiệu cũng là chuyện bình thường: sự vững vàng không phải là không có nỗi lo, mà là một cách đối diện với nó.

1. 1

   Ngày tệ? Bạn tìm đến ai đó. Gặp rắc rối ở chỗ làm hay nhận tin buồn, bạn không ôm một mình: bạn kể với người thân yêu và đón nhận sự nâng đỡ. Sau đó lòng nhẹ hơn, và dựa vào ai đó chẳng có gì là yếu đuối.

2. 2

   Tin nhắn chậm chẳng làm bạn sợ. Nếu ai đó quan trọng với bạn chưa trả lời suốt nửa ngày, ý nghĩ đầu tiên của bạn là họ đang bận, chứ chẳng phải họ đã nguội lạnh. Rồi bạn quay lại với việc của mình thay vì dán mắt vào điện thoại.

3. 3

   Bạn nói ra điều mình muốn. Bạn muốn có thêm thời gian bên nhau, hay một buổi tối cho riêng mình, và bạn cứ thế nói ra. Lời đề nghị không mang cảm giác van xin, và một lời từ chối không có nghĩa là bạn không được yêu.

4. 4

   Cãi nhau không xóa đi tình yêu. Trong lúc tranh cãi, bạn có thể giận mà vẫn nhớ rằng mối quan hệ quan trọng hơn chuyện thắng thua. Nỗi tổn thương qua đi, và mọi thứ lại ấm áp như cũ mà không phải qua những ngày chiến tranh lạnh.

5. 5

   Tự do của người yêu chẳng đáng sợ. Người yêu đi chơi xa cùng bạn bè hay mải mê với một dự án, và bạn mừng cho người ấy thay vì thấy bất an. Việc mỗi người có cuộc sống riêng cũng là điều giữ cho mối quan hệ luôn tươi mới.

6. 6

   Thân thiết mà không gồng mình. Những cái ôm, những lần tâm sự và kế hoạch cho tương lai đến một cách tự nhiên. Bạn không cần giữ khoảng cách mới được là chính mình, cũng không cần hòa làm một với ai đó mới thấy gắn kết.

7. 7

   Nhận lỗi mà không ầm ĩ. Lỡ làm tổn thương một người thân yêu, bạn xin lỗi không mấy khó khăn: cảm giác có lỗi không biến thành nỗi xấu hổ về con người mình. Khi được xin lỗi, bạn cũng bình thản đón nhận và không nhắc mãi chuyện cũ.

Cốt lõi của gắn bó an toàn là hai niềm tin ngầm: “về cơ bản, tôi ổn” và “nhìn chung, có thể tin cậy người khác” (Bartholomew & Horowitz, 1991). Đây không phải là nhìn đời qua lăng kính màu hồng. Người có kiểu an toàn vẫn thấy khuyết điểm của mình và của người khác; chỉ là họ không coi đó là bản án cho mối quan hệ.

Hai niềm tin ấy quyết định cách họ đối diện với căng thẳng. Khi có chuyện đáng sợ hay đau lòng, người có kiểu an toàn tìm sự nâng đỡ và đón nhận được nó, còn khi người yêu lo lắng, họ biết cách an ủi (Simpson và cộng sự, 1992). Người thân thiết vừa là nơi nương tựa an toàn để quay về khi gặp bão, vừa là điểm tựa an toàn để từ đó bước ra thế giới (Feeney, 2004). Những nét này của gắn bó an toàn thể hiện qua những khoảnh khắc thường ngày nhiều hơn là qua những cử chỉ lớn lao.

Nhưng như vậy không có nghĩa là trong lòng lúc nào cũng yên ả. Lo lắng, ghen tuông và tổn thương cũng quen thuộc với người có kiểu an toàn. Khác biệt là cảm xúc không chiếm trọn tâm trí: có thể gọi tên chúng, chờ chúng lắng xuống và nói chuyện về chúng.

Thêm một điều: sự vững vàng không phải là phẩm chất bẩm sinh. Đó là trải nghiệm, và trải nghiệm tích lũy dần. Với một số người, nó hình thành từ thời thơ ấu; người khác đến được đó muộn hơn, nhờ những mối quan hệ tốt hay trị liệu tâm lý. Đến bằng con đường nào thì khi đã có, sự vững vàng cũng phát huy tác dụng như nhau.

Trong một cặp đôi, kiểu gắn bó an toàn nổi bật ở sự ổn định chứ không ở những cảm xúc mãnh liệt. Người có kiểu này nói thẳng về cảm xúc và dự định thay vì bóng gió, không lặn mất sau những lúc thân thiết, cũng không cần người yêu liên tục chứng tỏ tình cảm. Bất đồng được nói ra sớm, trước khi kịp lớn thành chuyện to. Họ không phải chọn giữa thân thiết và tự do: mối quan hệ có chỗ cho cả hai.

Xung đột cho thấy sự khác biệt rõ nhất. Trong một nghiên cứu, các cặp đôi bàn về một vấn đề nghiêm trọng của chính họ, và những người có kiểu gắn bó an toàn hơn ít mất bình tĩnh hơn và cư xử mang tính xây dựng hơn (Simpson và cộng sự, 1996). Với họ, cãi nhau là cách đi đến thỏa thuận, chứ không phải cuộc thử xem ai yêu ai nhiều hơn.

Khi người yêu của một người có kiểu an toàn nghiêng về lo âu hay né tránh, mối quan hệ vẫn có thể vững chắc. Người có kiểu an toàn không có trách nhiệm gỡ bỏ nỗi sợ của người khác, nhưng sự ổn định của họ thường làm dịu nỗi lo, hay nhu cầu giữ khoảng cách để tự bảo vệ, ở người kia (Simpson & Overall, 2014). Với người yêu nghiêng về lo âu, họ không khó chịu khi người ấy cần được trấn an; với người yêu nghiêng về né tránh, họ không để bụng khi người ấy cần không gian riêng.

Kiểu gắn bó an toàn có những lợi thế thực tế, nhưng đó không phải huy chương hay bảo đảm cho hạnh phúc. Đây là những gì nó thường mang lại.

• Chỗ dựa lúc khó khăn

  Khủng hoảng, bệnh tật hay mất mát vẫn khiến bạn đau, nhưng bạn không đối mặt một mình: bạn biết cách tìm chỗ dựa và đón nhận sự giúp đỡ, nên cũng gượng dậy nhanh hơn.

• Can đảm thử điều mới

  Khi biết có người để quay về, rủi ro trở nên dễ đối diện hơn: một công việc mới, một lần chuyển nhà, đi học lại. Sự nâng đỡ của những người thân yêu khiến những điều chưa biết bớt đáng sợ (Feeney, 2004).

• Bớt sóng gió không đáng có

  Mối quan hệ với đồng nghiệp, bạn bè và gia đình êm hơn: bạn nêu vấn đề sớm, không để bực bội dồn nén nhiều năm rồi bùng nổ, và biết cách khép lại một cuộc cãi vã.

• Sự bình thản lan tỏa

  Ở bên bạn, người hay lo lắng thường dịu lại, còn người dè dặt thấy dễ mở lòng hơn. Sự vững vàng của bạn cũng là chỗ dựa cho họ, kể cả khi bạn chẳng làm gì đặc biệt.

Kiểu an toàn và sự hòa hợpKiểu an toàn hòa hợp ra sao với từng kiểu còn lại trong một cặp đôi.

Sự vững vàng hiếm khi giống nhau trong mọi mối quan hệ. Với người yêu, mọi thứ có thể êm ả trong khi nói chuyện với mẹ lần nào cũng phải cố gắng, hoặc ngược lại (Fraley và cộng sự, 2011). Vì vậy bài test xem riêng mối gắn bó của bạn với người yêu, với bố, với mẹ và với bạn thân, để thấy ở đâu bạn đã có chỗ dựa và ở đâu nó còn mong manh.

Trong tình bạn, kiểu an toàn cũng nhẹ nhàng như vậy: bạn không giận dỗi khi lâu lâu mới gọi cho nhau, và không biến mất khi bạn mình gặp khó khăn. Những tình bạn này vượt qua được khoảng cách, những lần chuyển nhà và những quãng im lặng dài: cả năm mới gặp lại mà vẫn trò chuyện như chưa từng xa cách, không trách móc, không phải giải thích ngượng ngùng.

Nếu bạn chỉ thấy bình yên với một người, trải nghiệm đó vẫn có giá trị: bạn biết cảm giác thân thiết mà không lo âu hay ngột ngạt là thế nào. Bạn có thể dần mang nó sang những mối quan hệ khác, bắt đầu từ những người mà với họ mọi thứ vốn đã gần như ổn.

Có nhiều lầm tưởng về kiểu an toàn, và vài lầm tưởng trong số đó tô vẽ nó thành một hình mẫu lý tưởng mà thực ra nó không phải.

Kiểu né tránh điềm tĩnh

Nhìn từ bên ngoài, hai kiểu này giống nhau: không ai làm ầm ĩ hay gọi mười cuộc mỗi ngày. Nhưng người nghiêng về kiểu né tránh giữ bình tĩnh bằng cách giữ khoảng cách, còn người có kiểu an toàn vẫn bình tĩnh kể cả khi ở gần người khác. Khác biệt lộ ra khi cần được nâng đỡ: người có kiểu an toàn tìm đến người khác, người có kiểu né tránh tự xoay xở một mình.

Người luôn nhường nhịn

Người có kiểu an toàn không phải là người lúc nào cũng nhượng bộ. Họ có thể nói “không”, tranh luận và giữ vững quan điểm của mình, vì không sợ rằng làm vậy sẽ khiến họ mất đi tình yêu. Nhượng bộ chỉ vì sợ mất ai đó thì thật ra gần với kiểu lo âu hơn.

Sự tự tin phô trương

Vững vàng không phải là sự tự tin ồn ào. Người có kiểu an toàn vẫn có lúc phân vân, vẫn thừa nhận sai lầm và nhờ cậy người khác, và những điều đó không khiến họ yếu đi. Vẻ ngoài cứng cỏi như thể chẳng cần ai giống một lớp vỏ tự vệ hơn là sự bình thản.

Kiểu “đúng chuẩn”

Có kiểu gắn bó an toàn không khiến ai trở thành người tốt hơn. Đó là mô tả cách bạn trải nghiệm sự thân thiết, chứ không phải điểm số để xếp loại. Các kiểu khác từng giúp con người đối phó với những gì họ gặp phải, và kiểu nào cũng có những điểm mạnh thật sự của riêng nó.

Người có kiểu an toàn cũng cãi nhau, cũng có khủng hoảng và những năm tháng khó khăn. Khác biệt không nằm ở chỗ bão có đến hay không, mà ở cách vượt qua: sợi dây kết nối không đứt, và sau cãi vã tình cảm lại ấm lên. Bão qua rồi, hai người vẫn bên nhau.

Bản thân kiểu gắn bó cũng không phải bất biến. Trải nghiệm trong các mối quan hệ thân thiết tiếp tục định hình nó suốt đời, theo cả hai chiều: mất mát lớn hay những cuộc chia tay đau đớn có thể khiến một người lo âu hay dè chừng hơn, còn những mối quan hệ mới tốt đẹp giúp lấy lại sự vững vàng (Fraley & Roisman, 2019).

Và nếu hiện tại điểm của bạn nằm ở vùng khác, sự vững vàng vẫn trong tầm tay. Các nhà nghiên cứu gọi đó là gắn bó an toàn đạt được (earned security). Nó thường hình thành trong những mối quan hệ mà khi bạn tìm chỗ dựa, bạn thật sự được nâng đỡ (Arriaga và cộng sự, 2018). Đây là cách các cặp đôi vững vàng thường vượt qua một cơn bão.

1. 01Lớn lên trong gia đình nhiều sóng gió thì có thể có kiểu gắn bó an toàn không?

   Có. Trải nghiệm thời thơ ấu có ảnh hưởng nhưng không quyết định tất cả: nhiều yếu tố cùng định hình kiểu gắn bó, và nó tiếp tục thay đổi khi trưởng thành (Fraley & Roisman, 2019). Các nghiên cứu mô tả những người kể về một tuổi thơ không dễ dàng một cách bình tĩnh, mạch lạc và khi lớn lên vẫn dựa được vào những người thân thiết (Roisman và cộng sự, 2002).
2. 02Người yêu có kiểu an toàn có nhàm chán không?

   Với người đã quen với những cảm xúc lên xuống thất thường, sự bình yên lúc đầu có thể thấy nhàm chán: không có cảm giác vỡ òa sau khi làm lành, không có những giờ thấp thỏm chờ đợi. Nhưng ổn định không có nghĩa là nhạt nhẽo. Trong những mối quan hệ vững vàng, năng lượng dồn nhiều hơn vào kế hoạch chung, vào niềm vui và những điều mới, thay vì vào việc đoán xem mình có được yêu hay không.
3. 03Kiểu an toàn có phụ thuộc vào giới tính hay tuổi tác không?

   Giới tính tạo ra rất ít khác biệt: trong mẫu của Fraley, điểm trung bình của nam giới và nữ giới trên cả hai trục gần như giống hệt nhau. Theo tuổi tác, mức lo âu thường giảm dần, nhất là ở tuổi trung niên và về già (Chopik và cộng sự, 2019), nhưng đó là xu hướng của số đông, không phải quy luật cho từng người.
4. 04Vì sao tôi ra kết quả an toàn dù đôi lúc vẫn lo lắng?

   Kiểu an toàn không có nghĩa là không bao giờ lo; chẳng ai như vậy cả. Kết quả được tính so với dữ liệu chuẩn của Fraley: nếu cả hai điểm đều dưới trung bình, mức lo âu của bạn thấp hơn mức trung bình của mẫu, chứ không phải bằng không. Còn khi điểm nằm gần ranh giới, kết quả sẽ cho bạn thấy cả các kiểu lân cận.
5. 05“Người gắn bó an toàn” thực ra là người như thế nào?

   Trong cách nói hằng ngày, cụm này thường chỉ có nghĩa là một người tự tin hay đáng tin cậy. Trong thuyết gắn bó, đó là người thấy thoải mái với sự thân thiết: đáp lại khi bạn cần, nói thẳng và không coi sự độc lập của bạn là mối đe dọa. Đoán kiểu gắn bó của ai đó từ bên ngoài thì không đáng tin; sẽ chính xác hơn nếu người yêu của bạn tự làm bài test.
6. 06Có thể an toàn với người này mà không an toàn với người khác?

   Có, và chuyện này khá phổ biến. Với bạn thân mọi thứ có thể dễ dàng còn với người yêu lại thấp thỏm, hoặc bạn thấy bình yên với một người trong bố mẹ nhưng căng thẳng với người kia (Fraley và cộng sự, 2011). Bài test cho thấy riêng từng mối quan hệ này, và gộp lại chúng vẽ nên một bức tranh rõ nét hơn bất kỳ cái nhãn đơn lẻ nào.