Gắn bó né tránh sợ hãi: mong thân thiết mà sợ

Dấu hiệu của kiểu này thường đến theo nhịp con lắc: một bước về phía ai đó, rồi một bước lùi lại. Nếu thấy mình trong những dấu hiệu dưới đây, hãy coi đó là lý do để tìm hiểu kỹ hơn, chứ không phải một bản án: bài test cho thấy khuôn mẫu chính xác hơn.

1. 1

   Hủy cuộc hẹn từng mong đợi. Cả tuần bạn mong được gặp ai đó quan trọng với mình, rồi tối hôm trước lại tìm lý do dời hẹn. Đó không phải là thờ ơ: ngày càng đến gần, nỗi sợ rằng khi gặp rồi họ sẽ thất vọng về bạn càng lớn.

2. 2

   Lời khen khiến bạn nghi ngờ. Khi ai đó khen bạn hay nói bạn quan trọng với họ đến đâu, ý nghĩ đầu tiên của bạn là chắc có gì đó đằng sau, hoặc rồi điều này cũng chẳng kéo dài. Đó là cách chuẩn bị tinh thần trước cho sự thất vọng để nó không ập đến bất ngờ.

3. 3

   Im lặng gợi những ý nghĩ tồi tệ. Một người thân yêu chưa trả lời suốt hai tiếng, và bạn đã tự nghĩ ra cả câu chuyện vì sao họ chán bạn. Rồi tin nhắn ấm áp đến, nhưng thay vì nhẹ nhõm, bạn lại muốn lùi ra: nỗi lo chuyển thành dè chừng.

4. 4

   Rời đi trước khi bị bỏ lại. Khi một mối quan hệ có vẻ sắp kết thúc, bạn thấy thôi thúc phải chủ động chấm dứt nó trước. Như vậy nỗi đau nằm trong tầm kiểm soát của bạn, dù sau đó thường hóa ra mối đe dọa chỉ có trong suy đoán của chính bạn.

5. 5

   Cần giúp mà khó mở lời. Bạn cần được nâng đỡ, nhưng mở lời giống như đánh cược: họ có thể từ chối, còn nếu họ đồng ý, bạn sẽ mang ơn họ và để lộ mình quá nhiều. Vì thế im lặng có vẻ dễ hơn, rồi lại buồn vì chẳng ai nhận ra.

6. 6

   Cãi nhau đẩy bạn về hai thái cực. Lúc này bạn muốn hàn gắn mọi thứ ngay, một tiếng sau lại muốn biến mất và không nói chuyện với ai. Cả hai phản ứng đều thật lòng: giữ sợi dây gắn kết và tự bảo vệ đều quan trọng với bạn cùng một lúc.

7. 7

   Một mình không yên, bên nhau cũng không yên. Lúc chỉ có một mình, bạn mong có ai đó; khi có người bên cạnh, bạn lại muốn trốn đi. Ở một mình hay ở bên ai đều chẳng cho bạn được nghỉ ngơi thật sự, và chính điều đó làm bạn kiệt sức hơn cả.

Kiểu này vận hành với hai chiếc chuông báo động vốn thường hoạt động riêng rẽ. Một chiếc canh chừng việc người thương xa dần và reo lên chỉ với chút dấu hiệu nhỏ nhất. Chiếc kia canh chừng lúc mọi thứ trở nên quá thân thiết và đóng sập cửa lại khi điều đó xảy ra (Mikulincer & Shaver, 2003). Khi cả hai cùng bật, bạn bị kẹt cứng ở giữa.

Nhà tâm lý học Kim Bartholomew mô tả khuôn mẫu này như sự pha trộn của hai niềm tin: “tôi khó được yêu thương” và “người khác có thể làm tổn thương hay khước từ tôi” (Bartholomew, 1990). Mong muốn thân thiết là thật lòng, nhưng nỗi sợ về điều nó có thể mang lại còn mạnh hơn, nên mong muốn ấy cứ bị khựng lại giữa chừng.

Người ngoài có thể thấy đó là sự thất thường: hôm nay ấm áp, mai đã lạnh nhạt. Còn bên trong, đó thường là sự kiệt sức vì liên tục phải chọn giữa hai nỗi sợ. Không phản ứng nào là trò chơi hay sự thao túng. Cả hai tự bật lên, trước cả khi bạn kịp suy nghĩ.

Vì vậy bước đầu tiên không phải là đánh bại một phía. Sẽ có ích hơn nhiều nếu nhận ra phía nào đang lên tiếng lúc này, và thay vì cãi lại nó, hãy để phía kia cũng được nói. Không phía nào là kẻ thù. Cả hai đều muốn điều tốt cho bạn: một phía bảo vệ sợi dây gắn kết, phía kia bảo vệ chính bạn.

Tên gọi “hỗn loạn” bắt nguồn từ nghiên cứu ở trẻ nhỏ. Trong quy trình “Tình huống xa lạ”, một số trẻ cư xử mâu thuẫn: tiến về phía mẹ nhưng mặt lại ngoảnh đi, hoặc đứng khựng lại giữa chừng (Main & Solomon, 1990). Kiểu sợ hãi ở người trưởng thành được mô tả muộn hơn và theo cách khác, qua cách người ta kể về các mối quan hệ của chính mình (Bartholomew & Horowitz, 1991).

Nguyên nhân ở mỗi người một khác. Về lý thuyết, khuôn mẫu này gắn với những trải nghiệm mà sự thân thiết vừa cần thiết vừa không yên ổn: người chăm sóc lúc thì ấm áp, lúc lại gay gắt hoặc vắng mặt. Một tuổi thơ khó khăn về mặt cảm xúc quả thật có liên quan đến gắn bó kém vững vàng hơn khi trưởng thành (Riggs, 2010), nhưng đó là mối liên hệ, không phải quy luật, và những người có quá khứ giống nhau vẫn mang những kiểu khác nhau. Đây không phải chuyện trách bố mẹ: nhiều bố mẹ cũng đã phải gồng gánh những khó khăn lớn của riêng mình và làm hết những gì có thể.

Tính khí cũng có vai trò, và cả cuộc sống khi trưởng thành: một cuộc chia tay đau đớn, sự phản bội, một mối quan hệ dài không đem lại cảm giác yên ổn. Trải nghiệm đầu đời không định đoạt số phận. Những gì xảy ra thời sơ sinh chỉ dự báo gắn bó ở tuổi trưởng thành ở mức khiêm tốn (Pinquart và cộng sự, 2013), và kiểu gắn bó tiếp tục thay đổi suốt đời (Fraley & Roisman, 2019). Bài test không đi tìm nguyên nhân trong quá khứ hay đưa ra chẩn đoán: nó cho thấy hôm nay bạn đang đón nhận sự thân thiết ra sao.

Sống giữa hai nỗi sợ thật khó, nhưng điều đó rèn nên những phẩm chất mà những người thân yêu của bạn trân trọng. Và chúng vẫn là của bạn khi con lắc đã dao động chậm lại.

• Nghiêm túc với các mối quan hệ

  Bạn không xem nhẹ sự thân thiết. Khi đã quyết định mở lòng, đằng sau đó là tình cảm thật, và người bên cạnh bạn cảm nhận được điều đó, kể cả khi bạn đang sợ.

• Hiểu người khác rất nhanh

  Bạn nhanh chóng nhận ra khi tâm trạng ai đó thay đổi: giọng nghẹn lại, sự mệt mỏi, nỗi tổn thương. Sự tinh ý ấy sinh ra từ dè chừng, nhưng trong tình bạn và khi làm việc với mọi người, nó là kỹ năng thật sự.

• Thấu hiểu nỗi sợ của người khác

  Chính bạn hiểu rõ cảm giác sợ thân thiết là thế nào, nên không hối thúc hay cười nhạo sự dè dặt của người khác. Ở bên bạn, người ta dễ mở lòng hơn, từng chút một.

• Can đảm bước lại gần

  Mỗi lần bạn bước về phía ai đó sau một lần lùi lại, bạn đang đi ngược nỗi sợ của chính mình. Điều đó cần một sự can đảm mà người ngoài thường không nhìn thấy.

Né tránh sợ hãi trong tình yêuVòng lúc gần lúc xa trong tình yêu, những phép thử lòng và điều giúp ích cho cả hai.

Trong một mối quan hệ yêu đương, kiểu này lộ rõ nhất: sự thân thiết ở đó mãnh liệt nhất, nên cả hai chiếc chuông reo thường xuyên hơn. Từ đó sinh ra vòng “lúc gần lúc xa” quen thuộc, khiến cả hai người kiệt sức. Sự trước sau như một và lời nói rõ ràng sẽ giúp ích: khi bạn nói rõ rằng mình cần ở một mình một lúc, người yêu sẽ không phải đoán xem điều đó nghĩa là gì.

Trong tình bạn, mọi thứ thường nhẹ nhàng hơn. Bạn bè hiếm khi đòi hỏi phải luôn có mặt, nên khoảng cách dễ chịu đựng hơn và nỗi lo cũng ít bị khơi lên hơn. Dù vậy, cảm giác tủi thân vì một tin nhắn không được trả lời và mong muốn biến mất khi một tình bạn trở nên quá thân có thể vẫn rất quen thuộc.

Mức lo âu và né tránh có thể khác nhau giữa các mối quan hệ (Fraley và cộng sự, 2011). Vì vậy bài test hỏi riêng về người yêu, mẹ, bố và bạn thân. Khá thường gặp là chỉ một mối quan hệ, chẳng hạn với người yêu, mang kiểu né tránh sợ hãi, còn với bạn thân thì gần với kiểu an toàn. Điều đó có nghĩa là bạn đã biết sự thân thiết bình yên là thế nào và có thể dựa vào đó.

Kiểu này, có nơi gọi ngắn là gắn bó sợ hãi hay gắn bó hỗn loạn, dễ bị nhầm với kiểu né tránh coi thường và kiểu lo âu.

Né tránh coi thường

Với kiểu né tránh coi thường, giữ khoảng cách là chuyện dễ dàng: mức lo âu thấp và ở một mình không đáng sợ. Ở kiểu né tránh sợ hãi, lùi lại không mang đến sự nhẹ nhõm, vì vừa ra xa bạn đã bắt đầu lo mình bị lãng quên. Một bên giữ khoảng cách điềm tĩnh; bên kia chao đảo giữa thân thiết và rút lui.

Kiểu lo âu

Với kiểu lo âu, mức né tránh thấp: người có kiểu này đến với sự thân thiết hết lòng và tìm thấy sự an ủi ở đó. Kiểu né tránh sợ hãi mang cùng nỗi sợ mất mát, nhưng bản thân sự thân thiết lại có vẻ mạo hiểm, nên khi đã có được nó, người ta thường muốn lùi lại. Với kiểu lo âu, thân thiết giúp dịu lòng; với kiểu né tránh sợ hãi, nó vừa làm dịu vừa báo động.

Gắn bó hỗn loạn

Trong nghiên cứu, hai khái niệm này không đồng nhất. Gắn bó hỗn loạn là điều các nhà nghiên cứu quan sát ở trẻ nhỏ hoặc xác định qua một cuộc phỏng vấn có cấu trúc. Kiểu né tránh sợ hãi được đo bằng bảng hỏi, và kết quả của hai cách đo này gần như không trùng khớp (Roisman và cộng sự, 2007). Bài test cho thấy điểm của bạn trên hai trục, chứ không đo sự hỗn loạn.

Rối loạn gắn bó

Rối loạn gắn bó phản ứng là một chẩn đoán ở trẻ em: sau khi bị bỏ bê nghiêm trọng, đứa trẻ hiếm khi tìm đến người lớn để được an ủi (APA, 2013). Những cụm như “rối loạn gắn bó lo âu né tránh” trên mạng dễ gây hiểu lầm: ở tuổi trưởng thành, kiểu gắn bó là cách một người đối diện với sự thân thiết, không phải bệnh, và không bài test trực tuyến nào chẩn đoán được rối loạn.

Có. Kiểu gắn bó của bạn khá ổn định, nhưng nó vẫn thay đổi được. Những mối quan hệ bình yên, trước sau như một làm giảm lo âu khi chúng nuôi dưỡng sự tự tin, và làm giảm né tránh khi việc dựa vào ai đó hóa ra không có gì nguy hiểm (Arriaga và cộng sự, 2018). Kiểu né tránh sợ hãi cần cả hai, nên con đường có thể dài hơn, nhưng các bước vẫn vậy.

Nhiều người thấy trị liệu tâm lý có ích: đó là một nơi an toàn để thử điều trong đời thường có vẻ quá đáng sợ, là mở lòng với ai đó mà không bị tổn thương vì điều đó. Trị liệu là sự hỗ trợ bạn có thể tìm đến chứ không phải nghĩa vụ, và thời điểm phù hợp là khi bạn thấy mình sẵn sàng. Nếu nhìn lại quá khứ khiến bạn đau, nhà trị liệu tâm lý có thể giúp bạn nhìn lại nó một cách cẩn trọng, không vội vàng.

Mục tiêu không phải là hết sợ hoàn toàn, mà là để nỗi sợ không còn quyết định thay bạn. Sau sáu tháng, bạn có thể làm lại bài test và so sánh hai điểm. Những cột mốc trên chặng đường ấy thường như sau.

1. 01Gắn bó né tránh sợ hãi có phải dấu hiệu của sang chấn trong quá khứ không?

   Không nhất thiết. Một tuổi thơ khó khăn về mặt cảm xúc có liên quan đến gắn bó kém vững vàng hơn (Riggs, 2010), nhưng mối liên hệ không trực tiếp: kiểu gắn bó được định hình từ nhiều hoàn cảnh, và từ nó không ai đọc được quá khứ của bạn đã có chuyện gì. Bài test không đánh giá sang chấn. Nếu quá khứ vẫn làm bạn đau, điều đó đáng được chia sẻ với nhà trị liệu tâm lý hơn là với một bảng hỏi.
2. 02Kiểu né tránh sợ hãi thể hiện thế nào trong tình yêu?

   Thường là như một con lắc: lúc đầu bị cuốn hút mạnh, rồi lo lắng khi người yêu có vẻ xa dần, và muốn rút lui khi mọi thứ trở nên nghiêm túc. Tình cảm là thật; chỉ là nỗi sợ cứ chen ngang, và thay vì hỏi thẳng, người ta có thể thử lòng xem người yêu có ở lại không. Đọc thêm về những phép thử và vòng lúc gần lúc xa trong cặp đôi.
3. 03Kiểu né tránh sợ hãi ở nữ giới và nam giới có khác nhau không?

   Dữ liệu không cho thấy khác biệt rõ ràng. Theo dữ liệu chuẩn của Fraley, nam và nữ có mức trung bình gần như giống nhau trên cả hai trục, còn một phân tích tổng hợp tìm thấy những khác biệt nhỏ theo hai hướng ngược nhau: nữ giới hơi cao hơn về lo âu, nam giới về né tránh (Del Giudice, 2011). Kiểu này biểu hiện ra sao tùy vào từng người hơn là vào giới tính.
4. 04Bài test xác định kiểu né tránh sợ hãi chính xác đến đâu?

   Bạn không cần một bài test gắn bó lo âu né tránh riêng: bảng hỏi của chúng tôi đo cả hai trục bằng 36 nhận định của ECR-R và đặt kết quả của bạn cạnh dữ liệu chuẩn của Fraley từ hơn 17.000 người. Bảng hỏi nào cũng có sai số đo lường, nên khi điểm nằm gần ranh giới, kết quả sẽ cho thấy cả các kiểu lân cận. Dấu hiệu chỉ gợi ý; việc so sánh với người khác mới làm nên độ chính xác.
5. 05Có đoán được nửa kia mang kiểu né tránh sợ hãi không?

   Từ bên ngoài thì không đoán chắc được: những dao động như vậy cũng có thể đến từ căng thẳng, tổn thương hay sự chông chênh của chính mối quan hệ. Bài test nói về người trả lời, nên không ai làm thay người khác được. Nếu cả hai cùng tò mò, mỗi người có thể tự làm rồi cùng nói chuyện về điều trùng khớp và điều khiến mình bất ngờ.
6. 06Lo âu và né tránh có thể song hành ở cùng một người không?

   Có, và đó chính là điều kiểu né tránh sợ hãi (còn gọi là lo âu né tránh) mô tả: cả hai trục đều trên trung bình, và cả hai lực kéo cùng vận hành trong một người. Khuôn mẫu cũng tùy vào người bạn đang ở cạnh: với người yêu có thể là né tránh sợ hãi, còn với bạn thân lại gần với kiểu an toàn. Bài test cho thấy riêng từng mối quan hệ.