Gắn bó né tránh ở người trưởng thành

Nếu bạn đang tự hỏi kiểu gắn bó của mình có phải né tránh không, hãy để ý xem có khuôn mẫu nào lặp đi lặp lại không, thay vì một khoảnh khắc riêng lẻ. Thấy mình trong một dấu hiệu dưới đây chưa chứng minh được gì: kiểu gắn bó là sự kết hợp của nhiều thói quen, và bài test đo nó chính xác hơn.

1. 1

   Ngày tồi tệ, cửa đóng then cài. Khi có chuyện không ổn, phản xạ đầu tiên của bạn là ở một mình và tự xử lý mà không ai chứng kiến. Gọi cho ai đó có vẻ không cần thiết: tự xoay xở dễ hơn là giải thích điều đang diễn ra trong lòng.

2. 2

   Sau những lúc bên nhau, bạn cần yên tĩnh. Một cuối tuần tuyệt vời bên nhau hay một cuộc trò chuyện dài và sâu vừa kết thúc, và lúc này bạn chỉ muốn được yên tĩnh. Đó là cách bạn lấy lại thăng bằng sau những lúc rất thân thiết, chứ chẳng hề lạnh lùng.

3. 3

   Chuyện “chúng ta” cứ bị hoãn. Khi nửa kia gợi chuyện về mối quan hệ hay tương lai chung, bạn bỗng muốn lảng sang chuyện khác hoặc pha trò. Cuộc nói chuyện ấy giống như áp lực, kể cả khi nó bắt đầu từ một chuyện vui.

4. 4

   Càng thân, lỗi nhỏ càng to. Mối quan hệ càng nghiêm túc, bạn càng để ý đến những thói quen nhỏ của nửa kia. Đó là một cách tìm lý do để giữ khoảng cách, và rất dễ bị nhầm với việc tình cảm đang nguội đi.

5. 5

   Cảm xúc đến muộn. Ngay lúc ấy bạn vẫn bình tĩnh, còn điều thật sự làm bạn đau chỉ hiện rõ sau một ngày hay một tuần. Tự mình gỡ rối cảm xúc dễ hơn là nói thành lời ngay lập tức.

6. 6

   Tự do quan trọng hơn lịch hẹn. Lên kế hoạch chung trước cả tháng khiến bạn hơi bứt rứt. Bạn muốn giữ cho mình quyền đổi ý, vì đó là điều giúp bạn cảm thấy cuộc sống vẫn là của riêng mình.

7. 7

   Lời ấm áp khiến bạn lúng túng. Khi ai đó nói yêu bạn hay cảm ơn bạn từ tận đáy lòng, bạn thấy ngượng và vội tìm một câu đùa. Những lời ấm áp như đòi hỏi bạn mở lòng đáp lại, mà điều đó cần thời gian.

Sự thân thiết đánh thức hệ thống gắn bó: mong muốn ở gần một người, dựa vào họ, được an ủi. Kiểu né tránh có một cách đáp quen thuộc mà các nhà tâm lý học gọi là chiến lược giảm hoạt hóa, tức hạ nhiệt nhu cầu thân thiết: nhu cầu ấy bị vặn nhỏ lại, và bạn quay về dựa vào chính mình (Mikulincer & Shaver, 2003). Cảm xúc không biến mất. Chúng chỉ vang lên ở âm lượng thấp hơn.

Ở nhiều mặt, chiến lược này có hiệu quả. Nó giúp bạn giữ cái đầu tỉnh táo khi người khác hoảng loạn và không phụ thuộc vào tâm trạng của bất kỳ ai. Nhưng bên trong không yên bình như vẻ ngoài: khi những người trẻ kể về tuổi thơ và bố mẹ, những ai có vẻ điềm tĩnh nhất lại có phản ứng sinh lý tăng rõ khi câu hỏi trở nên khó (Dozier & Kobak, 1992).

Chiến lược này cũng có mặt trái. Những người bên cạnh bạn không nhìn thấy điều đang diễn ra trong lòng bạn, và sự im lặng rất dễ bị hiểu là thờ ơ. Một nhu cầu không bao giờ nói ra sẽ không được đáp lại, kể cả khi những người quanh bạn sẵn lòng giúp.

Vì vậy, nên hiểu né tránh như một thói quen hơn là một nét tính cách. Từng có lúc đó là cách tốt nhất để giữ thăng bằng; giờ nó tự bật lên. Chỉ cần nhận ra khoảnh khắc nó bắt đầu là bạn đã có lựa chọn.

Cái tên này bắt nguồn từ việc quan sát trẻ nhỏ. Trong thí nghiệm “Tình huống xa lạ” (Strange Situation), một số trẻ hầu như không phản ứng khi mẹ rời phòng và quay đi khi mẹ trở lại (Ainsworth và cộng sự, 1978). Nhiều năm sau, Hazan và Shaver cho rằng một khuôn mẫu tương tự xuất hiện trong tình yêu của người trưởng thành (Hazan & Shaver, 1987).

Nguyên nhân khác nhau ở mỗi người. Thường đó là một gia đình mà con cái được chăm lo đầy đủ, nhưng khi con buồn hay sợ, người lớn lại lúng túng hoặc chỉ nói gọn “thôi nào, mạnh mẽ lên”. Đứa trẻ vẫn có thể được yêu thương sâu sắc; chỉ là sự an ủi đến qua việc làm cụ thể hơn là qua cái ôm và lời nói. Vì thế, trẻ học được rằng dựa vào bản thân thì yên tâm hơn. Bố mẹ thường đã làm hết sức mình với những gì họ biết.

Tính khí bẩm sinh, những mối quan hệ về sau và chuẩn mực văn hóa cũng góp phần. Trải nghiệm thời thơ ấu không phải bản án suốt đời: mối liên hệ giữa giai đoạn sơ sinh và tuổi trưởng thành chỉ ở mức vừa phải, và khi hai lần đo cách nhau hơn 15 năm thì gần như biến mất (Pinquart và cộng sự, 2013). Kiểu gắn bó hình thành từ nhiều ảnh hưởng và tiếp tục thay đổi suốt đời (Fraley & Roisman, 2019). Bài test không đi tìm người có lỗi; nó mô tả cảm nhận của bạn về sự thân thiết lúc này.

Kiểu gắn bó này đi kèm những phẩm chất mà cả bạn lẫn những người xung quanh có thể tin cậy. Chúng không mất đi khi mức né tránh dịu xuống.

• Thoải mái khi một mình

  Ở một mình không làm bạn sợ, nên bạn bước vào một mối quan hệ vì muốn chứ không phải vì sợ cô đơn. Nhờ vậy, bạn chọn người để yêu một cách sáng suốt và không vội vàng.

• Một cuộc sống của riêng bạn

  Bạn có công việc, bạn bè và những sở thích chỉ thuộc về riêng bạn. Điều đó giúp mối quan hệ có chỗ để thở: mỗi người đều mang đến điều gì đó mới mẻ để chia sẻ.

• Vững vàng khi xa nhau

  Những chuyến công tác, du lịch hay kế hoạch riêng không làm bạn mất thăng bằng. Những người cũng cần tự do thấy thoải mái bên bạn, và thời gian xa nhau không trở thành chuyện to tát.

• Không đổ thêm dầu vào lửa

  Khi cãi nhau, bạn không đẩy căng thẳng lên cao hay làm ầm ĩ. Việc bạn tạm dừng để bình tĩnh lại giúp cả hai dịu xuống, miễn là sau đó bạn thật sự trở lại với cuộc nói chuyện.

Kiểu né tránh trong tình yêuKiểu này thể hiện ra sao trong mối quan hệ và điều gì giúp ích cho cả hai người.

Gắn bó né tránh lộ rõ nhất trong tình yêu: đó là nơi sự thân thiết sâu sắc nhất, nên ý muốn lùi lại cũng mạnh nhất ở đây. Thường thì đó không phải là tình cảm phai nhạt, mà là một cách quen thuộc để đối phó với sự thân thiết quá mãnh liệt. Trong mắt người yêu, việc bạn lùi lại có thể giống sự khước từ, dù với bạn đó là cách ở lại trong mối quan hệ mà không bị ngợp.

Né tránh trong tình bạn có thể hoàn toàn khác với né tránh trong tình yêu. Bạn có thể kể hết mọi chuyện với một người bạn mà vẫn giữ khoảng cách với người yêu, hoặc ngược lại. Mối gắn bó với bố mẹ cũng theo quy luật riêng (Fraley và cộng sự, 2011).

Vì thế bài test của chúng tôi hỏi riêng về người yêu, mẹ, bố và bạn thân, rồi cho thấy khoảng cách lớn nhất nằm ở đâu. Đôi khi chỉ một trong những mối quan hệ này mang kiểu né tránh, còn những mối quan hệ khác gần với kiểu an toàn hơn. Đó là tin tốt: bạn đã biết cách thân thiết, và có thể mang kinh nghiệm ấy sang những mối quan hệ khó khăn hơn.

Gắn bó né tránh là gì, có phải bệnh không? Kiểu này còn gọi là né tránh coi thường (dismissive-avoidant), nghĩa là coi nhẹ nhu cầu gắn bó, chứ không coi thường ai.

Rối loạn nhân cách né tránh

Đây là chẩn đoán lâm sàng (AVPD, có nơi gọi là rối loạn nhân cách tránh né): rụt rè kéo dài khi giao tiếp, cảm giác mình không đủ tốt, nỗi sợ mãnh liệt bị chê bai và từ chối. Người mắc rối loạn này thường muốn thân thiết nhưng lại sợ. Gắn bó né tránh thì không phải bệnh: ở một mình thấy dễ chịu, và kiểu này không gắn với lòng tự trọng thấp. Chẩn đoán rối loạn là việc của chuyên gia (APA, 2013).

Hướng nội

Người hướng nội nạp lại năng lượng nhờ thời gian yên tĩnh ở hầu hết các mặt của cuộc sống; đó là một nét khí chất. Né tránh thì nói riêng về sự thân thiết và việc dựa vào người khác. Hai điều này có liên quan nhưng chỉ ở mức vừa phải (Noftle & Shaver, 2006): nhiều người hoạt bát vẫn giữ khoảng cách với người mình thương, và nhiều người hướng nội lại dễ dàng thân thiết với người khác.

Gắn bó né tránh sợ hãi

Ở kiểu gắn bó né tránh sợ hãi (còn gọi là gắn bó hỗn loạn hay lo âu né tránh), cả hai trục đều cao: sự thân thiết vừa được khao khát vừa đáng sợ. Ở kiểu né tránh, mức lo âu thấp, nên sự thân thiết ít giống nguy cơ mất ai đó mà giống áp lực và mối đe dọa với tự do hơn. Muốn phân biệt hai kiểu này cần trục thứ hai, và bài test đo được nó.

Lạnh lùng, vô tâm

Người ngoài hay gọi kiểu này là lạnh lùng hay vô tâm. Nhưng vẻ điềm tĩnh bên ngoài không có nghĩa là bên trong trống rỗng: khi nói về những mối quan hệ quan trọng, cơ thể của người có vẻ bình thản nhất lại phản ứng mạnh (Dozier & Kobak, 1992). Né tránh là cách giữ thăng bằng khi cảm xúc dâng lên, chứ không phải thiếu cảm xúc. Những cái nhãn như vậy chỉ khiến người ta khép lòng hơn.

Có, dù không phải trong một sớm một chiều. Kiểu gắn bó khá ổn định, nhưng nó thay đổi theo trải nghiệm, thường là từng bước: trước hết bạn nhận ra thói quen, rồi thử làm khác đi. Những mối quan hệ vững vàng, nơi nhu cầu có không gian riêng không bị trách móc và lời nhờ cậy được đáp lại, dần dần làm giảm mức né tránh (Arriaga và cộng sự, 2018). Trị liệu tâm lý cũng giúp ích, nếu bạn muốn đi theo hướng đó.

Đây không phải chuyện trở thành một người khác hay “chữa lành”: ở đây không có bệnh nào cả. Mục tiêu khiêm tốn hơn và hữu ích hơn: để khoảng cách là một lựa chọn chứ không phải phản xạ. Làm lại bài test sau vài tháng cũng có ích, vì điểm của bạn trên bản đồ sẽ cho thấy có gì đã thay đổi. Tiến triển thường diễn ra theo từng chặng như dưới đây.

1. 01Gắn bó né tránh có nghĩa là tuổi thơ từng có sang chấn không?

   Không nhất thiết. Kiểu gắn bó hình thành từ nhiều ảnh hưởng: cách người lớn đáp lại bạn, tính khí, những mối quan hệ về sau (Fraley & Roisman, 2019). Nhiều người có kiểu này lớn lên trong những gia đình bình thường, nơi đơn giản là người ta ít nói về cảm xúc. Nếu bạn thật sự đã trải qua điều gì nặng nề, người phù hợp để trò chuyện là chuyên gia tâm lý; bài test của chúng tôi không đo sang chấn.
2. 02Người có kiểu gắn bó né tránh có biết yêu không?

   Có. Chỉ là tình yêu ở kiểu này trông khác: nhiều không gian riêng hơn và ít lời hơn. Tình cảm vẫn có đó dù bên ngoài không thấy, và một nghiên cứu đã ghi nhận cảm xúc thật sự bên dưới vẻ bình thản khi câu chuyện chuyển sang các mối quan hệ thân thiết (Dozier & Kobak, 1992). Đọc thêm về tình yêu ấy thể hiện thế nào trong một cặp đôi.
3. 03Gắn bó né tránh phổ biến ở nam giới hay nữ giới hơn?

   Trung bình, nam giới có điểm né tránh cao hơn một chút, nhưng khoảng chênh lệch này nhỏ, thay đổi tùy mẫu, và trong một số mẫu trực tuyến thì gần như biến mất (Del Giudice, 2011). Vì thế không thể đoán kiểu gắn bó của ai đó qua giới tính: ở nữ giới, kiểu né tránh gần như phổ biến ngang với nam giới.
4. 04Tôi có thể nhận ra kiểu né tránh ở mình mà không cần làm test không?

   Các dấu hiệu cho bạn một gợi ý, nhưng kiểu gắn bó được xác định từ sự kết hợp của hai trục và việc so sánh với người khác. Bạn không cần một bài test gắn bó né tránh riêng: bài của chúng tôi đo cả hai trục bằng 36 nhận định của ECR-R, so điểm với dữ liệu chuẩn của Fraley từ hơn 17.000 người và báo cho bạn khi điểm nằm gần ranh giới.
5. 05Tôi có thể làm test thay cho người yêu, hay đoán xem người ấy thuộc kiểu nào?

   Không. Bài test mô tả chính người trả lời. Đoán kiểu gắn bó của người khác qua hành vi thì không đáng tin: cùng một sự xa cách có thể đến từ mệt mỏi, căng thẳng hay tổn thương. Tốt hơn là mời người ấy tự làm bài test, rồi đặt hai kết quả cạnh nhau và cùng nói chuyện về điều mỗi người đã nhận thấy.
6. 06Một người có thể mang hai kiểu gắn bó cùng lúc không?

   Theo một nghĩa nào đó, có. Nếu điểm của bạn nằm gần ranh giới giữa hai vùng trên bản đồ, kết quả sẽ cho thấy cả kiểu gắn bó ở phía bên kia ranh giới. Khuôn mẫu cũng có thể khác nhau tùy mối quan hệ: né tránh với người yêu, an toàn với bạn thân. Điều đó bình thường, và biết được điều này sẽ có ích cho bạn.