Đến nội dung chính
ECRtest

Kiểu gắn bó có thay đổi được không: có, nhưng từ từ

Kiểu gắn bó của bạn có thể ổn định suốt nhiều năm, nhưng không phải bất biến: nó dịch chuyển theo tuổi, trong những mối quan hệ mới và qua trị liệu tâm lý. Dưới đây là những gì nghiên cứu đã phát hiện về các thay đổi ấy, điều gì thúc đẩy chúng, và vì sao chúng thường diễn ra chậm.

Biên soạn: ban biên tập ECRtest · Cập nhật ngày 12 tháng 10, 2026 · 11 phút đọc

Tóm tắt

  • Kiểu gắn bó có thay đổi, nhưng chậm: qua nhiều tháng và nhiều năm, chứ không phải trong một tuần.
  • Kiểu gắn bó dịch về phía an toàn chủ yếu nhờ trải nghiệm lặp lại với người đáng tin cậy.
  • Sau trị liệu tâm lý, gắn bó thường trở nên an toàn hơn, còn lo âu trong gắn bó thường giảm.
  • Gắn bó an toàn đạt được không xóa đi quá khứ, mà thay đổi cách bạn nhìn về nó.

Gắn bó ổn định đến đâu theo thời gian?

Câu trả lời ngắn gọn: có thay đổi, nhưng chậm. Một phân tích tổng hợp gồm 127 nghiên cứu theo dõi sự gắn bó từ tuổi sơ sinh đến đầu tuổi trưởng thành, đo lại trên cùng nhóm người tham gia sau khoảng thời gian từ hai tuần đến 29 năm, cho thấy hệ số tương quan giữa lần đo trước và lần đo sau vào khoảng 0,39 (Pinquart và cộng sự, 2013). Đó là mức ổn định vừa phải: đáng kể, nhưng còn lâu mới tuyệt đối, và với nhiều người, bức tranh thay đổi qua năm tháng.

Ở người trưởng thành, kiểu gắn bó vẫn tiếp tục thay đổi. Trong một nghiên cứu theo dõi cùng một nhóm người từ tuổi thiếu niên đến tuổi già, tính trung bình, lo âu trong gắn bó giảm dần theo tuổi, rõ nhất ở tuổi trung niên và về sau, còn né tránh giảm từ từ trong suốt cả cuộc đời (Chopik và cộng sự, 2019). Những người đang có một mối quan hệ yêu đương thường vừa ít lo âu hơn vừa ít né tránh hơn.

Vì vậy, câu hỏi hữu ích hơn là: điều gì thực sự làm một kiểu gắn bó dịch chuyển? Kiểu gắn bó giữ nguyên chừng nào trải nghiệm còn xác nhận nó, và bắt đầu thay đổi khi trải nghiệm kể một câu chuyện khác (Fraley & Roisman, 2019). Sự dịch chuyển có thể theo cả hai chiều: mất mát nặng nề có thể khiến người ta thận trọng hơn với sự thân thiết, còn những mối quan hệ ấm áp có thể trả lại cảm giác vững vàng.

Kiểu an toàn đạt được (earned security) là gì?

Thuật ngữ này ra đời từ những nghiên cứu dùng AAI (Adult Attachment Interview), một cuộc phỏng vấn về sự gắn bó ở tuổi trưởng thành. Người tham gia kể về tuổi thơ của mình, và điều được đánh giá không phải bản thân các sự kiện mà là câu chuyện được kể mạch lạc và cởi mở đến đâu. Các nhà nghiên cứu xếp một người vào nhóm gắn bó an toàn đạt được (earned security) khi người đó kể về những mối quan hệ khó khăn với bố mẹ thuở nhỏ, nhưng kể mạch lạc như những người trưởng thành có kiểu an toàn (Pearson và cộng sự, 1994).

Sự vững vàng có được theo cách này không xóa đi quá khứ. Trong cùng nghiên cứu ấy, các triệu chứng trầm cảm vượt ngưỡng lâm sàng xuất hiện ở 40% nhóm có gắn bó an toàn đạt được, và chỉ ở 10% những người kể về một tuổi thơ được nâng đỡ. Trải nghiệm vẫn còn đó; điều thay đổi là cách một người mang nó theo và cách họ xây dựng các mối quan hệ hôm nay.

Tuy vậy, có một điều cần nói thêm. Khi các nhà nghiên cứu đối chiếu lời kể của người trưởng thành với những quan sát về tuổi thơ thật của họ, một tuổi thơ được nhớ là khó khăn không phải lúc nào cũng khớp với điều đã được ghi nhận (Roisman và cộng sự, 2002). Nhưng những người có gắn bó không an toàn khi còn rất nhỏ mà lại an toàn trong cuộc phỏng vấn lúc trưởng thành vẫn xây dựng được những mối quan hệ thân thiết tốt đẹp, nhiều người trong số họ không gặp khó khăn cảm xúc đáng kể.

Bài test của chúng tôi không xem xét câu chuyện tuổi thơ của bạn; nó đo cảm nhận của bạn về sự thân thiết hôm nay. Vì thế, bài test không thể cho biết sự vững vàng của bạn có phải là “đạt được” hay không. Điều nó cho thấy được là sự dịch chuyển: nếu một năm nữa điểm của bạn gần vùng an toàn hơn, nghĩa là có điều gì đó đang thay đổi.

Lo âuNé tránhsợ hãiAn toànNé tránh

Đánh dấu vị trí lúc này

Làm bài test hôm nay để vài tháng nữa bạn có một điểm mốc mà so sánh.

Làm bài test
  • 72 nhận định
  • 10-15 phút
  • không cần đăng ký

Điều gì giúp ích: trải nghiệm trong các mối quan hệ

Con đường dẫn đến sự vững vàng được nghiên cứu kỹ nhất là con đường qua các mối quan hệ. Một mô hình mô tả hai quá trình riêng biệt (Arriaga và cộng sự, 2018). Lo âu dịu đi nhờ những trải nghiệm giúp bạn tự tin vào chính mình: được trân trọng, được ủng hộ trong mục tiêu của mình, được ghi nhận khi thành công. Né tránh giảm đi khi việc tựa vào người khác hóa ra không có gì đáng ngại: bạn đã dựa vào một người, và điều đó không lấy mất tự do của bạn, cũng không khiến bạn bị chê trách.

Một khoảnh khắc đẹp không đủ để viết lại mô hình nội tâm (working model), tức những kỳ vọng bạn mang theo về sự thân thiết. Cần rất nhiều lần xác nhận nhỏ: tin nhắn được trả lời đúng lúc đã hứa; cãi nhau xong, cả hai vẫn ngồi lại nói chuyện tiếp; một lời đề nghị thật sự được lắng nghe. Vì vậy, thay đổi tích lũy lặng lẽ và thường chỉ được nhận ra khi nhìn lại.

Nghiên cứu về mô hình này chủ yếu thực hiện với các cặp đôi, nhưng gắn bó còn có cả trong tình bạn và trong gia đình. Nếu lúc này bạn không có người yêu, cánh cửa vẫn để ngỏ: với bạn bè, bạn có thể tập những cách mới để nói ra điều mình cần và đáp lại người khác, còn trong những mối quan hệ sau này, bạn có thể nhận ra một khuôn mẫu quen thuộc sớm hơn.

Điều gì giúp ích: trị liệu tâm lý

Một tổng quan các nghiên cứu đo sự gắn bó trước và sau trị liệu tâm lý cho thấy, tính trung bình, gắn bó trở nên an toàn hơn và lo âu trong gắn bó giảm xuống, ở nhiều phương pháp, bối cảnh và nhóm thân chủ khác nhau. Với né tránh, bức tranh vẫn chưa rõ ràng (Taylor và cộng sự, 2015).

Bạn không cần một liệu pháp “gắn bó” đặc biệt nào. Nhiều nhà trị liệu xem chính mối quan hệ giữa bạn và họ là một phần của quá trình trị liệu: một nơi bạn có thể mở lòng, nói về những điều khó nói mà không phải hối tiếc. Trải nghiệm ấy cũng viết lại những kỳ vọng của bạn về sự thân thiết.

Trị liệu không phải điều kiện bắt buộc để thay đổi. Nhưng nếu nỗi lo hay nỗi sợ thân thiết cản trở cuộc sống của bạn, đã kéo dài nhiều năm hoặc gắn với những trải nghiệm đau đớn, thì tìm đến chuyên gia tâm lý thường giúp quá trình nhẹ nhàng và an toàn hơn so với tự mình xoay xở. Hãy tìm người mà bạn thấy thoải mái khi trò chuyện: niềm tin vào người đó thường quan trọng hơn phương pháp họ dùng.

Những điều bạn có thể tự làm

Nếu không có các mối quan hệ hay trị liệu, kiểu gắn bó của bạn có lẽ sẽ không dịch chuyển nhiều, nhưng chú ý đến bản thân sẽ giúp bạn nhận được nhiều hơn từ mỗi trải nghiệm. Những thói quen dưới đây có ích nhất khi bạn thực hành đều đặn, chứ không phải thỉnh thoảng mới làm.

  • Nhận ra ngay khoảnh khắc ấy. Nỗi lo hay ý muốn rút lui ập đến rất nhanh. Trước khi hành động, hãy gọi tên điều đang diễn ra, dù chỉ thầm trong đầu; chỉ riêng việc đó đã giúp bạn chậm lại một nhịp.
  • Đối chiếu phỏng đoán với sự thật. “Người ấy chưa nhắn lại, chắc là do mình có gì không ổn” nghe như một kết luận, nhưng đó chỉ là phỏng đoán. Hãy tự hỏi còn điều gì khác có thể giải thích sự im lặng ấy.
  • Thử điều mới từng chút một. Nếu bạn quen tự lo mọi việc, hãy nhờ cậy ai đó một việc nhỏ. Nếu bạn quen kiểm tra ngay, hãy đợi thêm một chút trước khi kết luận.
  • Hiểu câu chuyện của chính mình. Một lời kể mạch lạc về quá khứ chính là dấu hiệu của gắn bó an toàn đạt được trong cuộc phỏng vấn. Trò chuyện với người mà bạn tin tưởng hoặc viết ra giấy có thể giúp bạn nối lại những gì trước đây tưởng chỉ là những mảnh rời rạc.

Mỗi kiểu một con đường riêng

Cơ chế thay đổi giống nhau ở mọi người, nhưng mỗi kiểu có một điểm mấu chốt riêng.

  • Với kiểu lo âu, điều thường giúp nhiều nhất là sự vững vàng dựa trên chính bạn và trên nhiều người, để sự bình yên của bạn không phụ thuộc vào một tin nhắn trả lời duy nhất. Các bước cụ thể có trên trang gắn bó lo âu.
  • Kiểu né tránh cần những trải nghiệm tốt khi dựa vào người khác: những lần nhờ cậy nho nhỏ mà tự do của bạn vẫn còn nguyên. Đọc thêm trên trang gắn bó né tránh.
  • Với gắn bó né tránh sợ hãi (còn gọi là gắn bó hỗn loạn), cả hai loại trải nghiệm đều quan trọng, nên thay đổi có thể lâu hơn, nhất là khi sự thân thiết gắn với nỗi đau. Cách đi từng bước nhẹ nhàng được trình bày trên trang né tránh sợ hãi.
  • Kiểu an toàn cũng có thể dịch chuyển, sau những mất mát hay những lần chia tay đau lòng. Những gì giúp giữ vững nó được mô tả trên trang gắn bó an toàn.

Vì vậy, câu trả lời cho câu hỏi “làm sao để trở thành người gắn bó an toàn” hơi khác nhau với mỗi người, và nơi tốt nhất để tìm nó là trang về kiểu gắn bó của chính bạn.

Thay đổi mất bao lâu?

Không có thời hạn cố định nào. Các nghiên cứu theo dõi thay đổi qua nhiều tháng, nhiều năm, và nhịp độ mỗi người một khác. Những lời hứa như “đổi kiểu gắn bó trong một tháng” không khớp với dữ liệu. Một tháng đủ để bắt đầu: để nhận ra phản ứng của mình và thử những bước đầu tiên. Còn dịch chuyển trên bản đồ thường đến muộn hơn.

Thay đổi hiếm khi đi theo đường thẳng. Một giai đoạn khó khăn, một trận ốm hay một lần chia tay có thể khiến những phản ứng cũ trở lại một thời gian, nhưng điều đó không đưa bạn về vạch xuất phát. Hãy nhìn hướng đi chung qua nhiều tháng, đừng nhìn vào một buổi tối tồi tệ. Với những người đã sống lâu năm cùng nỗi lo lớn hay nỗi sợ thân thiết, quá trình có thể kéo dài nhiều năm, và đó không phải dấu hiệu của thất bại.

Và mục tiêu không nhất thiết là phải vào được vùng an toàn. Với nhiều người, cái đích thật sự là nỗi sợ hay nỗi lo không còn quyết định thay họ, và sự thân thiết trở thành một lựa chọn chứ không còn là một phép thử.

Làm sao nhận ra sự thay đổi

Cách đơn giản nhất là so sánh các điểm trên bản đồ. Hãy làm bài test bây giờ và làm lại sau vài tháng, trả lời về cùng một mối quan hệ. Những dao động nhỏ vẫn xảy ra ngay cả khi không có gì thay đổi, nên hướng dịch chuyển quan trọng hơn: điểm của bạn đã rời mép ngoài vùng của nó để tiến về giữa bản đồ, hay thậm chí đã vượt qua một đường ranh giới? Cách đọc một phép so sánh như vậy được giải thích trong bài cách đọc kết quả ECR-R.

Cũng có những dấu hiệu mà bài test không đo được. Các cuộc cãi vã kết thúc sớm hơn. Nhờ cậy người khác trở nên dễ hơn. Một quãng im lặng trong tin nhắn bớt đáng sợ, và ý muốn khép mình lại qua đi trước khi kịp làm hỏng điều gì. Những điều nhỏ này cũng đáng để ý: thay đổi thường lộ ra ở đó trước khi lộ ra trong điểm số.

Nếu muốn có thêm căn cứ ngoài cảm nhận của riêng mình, hãy hỏi những người thân thiết xem họ có thấy điều gì khác không. Họ thường là những người đầu tiên nhận ra bạn đã bình thản hơn hay cởi mở hơn.

Câu hỏi về sự thay đổi

  1. Tôi có nhất thiết phải gặp chuyên gia tâm lý không?
    Không. Nhiều người trở nên vững vàng hơn nhờ những mối quan hệ tốt và nhờ để ý đến cách mình phản ứng. Dù vậy, nếu nỗi lo hay nỗi sợ thân thiết làm xáo trộn nghiêm trọng cuộc sống của bạn, đã kéo dài nhiều năm hoặc bắt nguồn từ những trải nghiệm đau đớn, thì có một chuyên gia đồng hành thường giúp việc thay đổi dễ dàng và an toàn hơn.
  2. Gắn bó an toàn có thể mất đi không?
    Có thể. Mất mát, những lần chia tay đau lòng hay những giai đoạn áp lực kéo dài có thể đẩy một người về phía lo âu hoặc dè chừng, và đó là phản ứng dễ hiểu trước trải nghiệm khó khăn. Những mối quan hệ mới đáng tin cậy thường mang sự vững vàng ấy trở lại, còn hiểu phản ứng của chính mình giúp bạn đi qua giai đoạn đó nhẹ nhàng hơn, mà không vội kết luận về con người mình.
  3. Sách và khóa học về cải thiện kiểu gắn bó có giúp ích không?
    Chúng có thể giúp bạn hiểu phản ứng của mình và tìm được lời để gọi tên chúng, đó là bước đầu tốt. Nhưng kiểu gắn bó thay đổi nhờ trải nghiệm lặp đi lặp lại, chứ không chỉ nhờ hiểu biết. Sách phát huy tác dụng nhất khi đi cùng thực hành: hãy thử điều bạn đọc được trong mối quan hệ, với bạn bè hoặc trong trị liệu, rồi để ý xem điều gì xảy ra.
  4. Nếu sau sáu tháng điểm của tôi vẫn không dịch chuyển thì sao?
    Điều đó bình thường: kiểu gắn bó thay đổi chậm, và sáu tháng chưa phải là lâu. Hãy nhìn vào điểm số chứ đừng chỉ nhìn tên kiểu: đôi khi điểm dịch chuyển ngay bên trong vùng của nó. Và hãy so cách bạn đối diện với những lần cãi nhau, những lúc im lặng bây giờ với sáu tháng trước. Thay đổi thường hiện rõ trong đời sống hằng ngày hơn là trên bản đồ.

Nguồn tham khảo (7)

Hãy làm bài test và đánh dấu điểm xuất phát của bạn.

Làm bài test