Gắn bó né tránh trong tình yêu và đời sống cặp đôi

Gắn bó né tránh trong tình yêu dễ nhận ra qua nhịp điệu của mối quan hệ hơn là qua lời nói. Sự thân thiết đến theo từng đợt: sau một quãng ấm áp là một bước lùi, và người còn lại thường hiểu bước lùi ấy là tình cảm đã nguội. Các dấu hiệu thường hiện ra qua vài ví dụ đời thường mà nhiều cặp đôi sẽ nhận ra, dù bạn ở phía nào.

1. 1

   Sáng hôm sau một buổi hẹn đẹp. Buổi tối thật thân thiết và ấm áp, vậy mà hôm sau tin nhắn ngắn hơn, kế hoạch cũng mơ hồ hơn. Chuyện này không nói lên điều gì về bạn. Người ấy cần trở về khoảng cách quen thuộc của mình trước khi có thể bước thêm một bước về phía bạn.

2. 2

   Giữa một trận cãi nhau. Trong khi một người muốn giải quyết mọi chuyện ngay, người có kiểu né tránh lại im lặng, bỏ sang phòng khác hoặc kéo câu chuyện về những sự việc cụ thể. Đó là cách người ấy hạ nhiệt, nhưng với người đối diện, cảm giác chẳng khác gì nói chuyện với bức tường.

3. 3

   Một tuần khó khăn. Càng lo lắng, người có kiểu né tránh càng ít tìm đến người yêu để được nâng đỡ, và cũng ít nâng đỡ hơn khi chính người yêu đang lo (Simpson và cộng sự, 1992). Họ tự xoay xở mọi thứ một mình, nên trông như thể họ chẳng cần gì cả.

4. 4

   Trước một bước quan trọng. Ra mắt gia đình, chuyến du lịch đầu tiên của hai người, dọn về sống chung. Quyết định ràng buộc càng đến gần, người ấy càng muốn chừa sẵn một lối thoát, và những cuộc nói chuyện về tương lai cứ bị hoãn mãi.

Câu hỏi mà nửa kia hay đặt ra nhất là vì sao bước lùi lại đến đúng lúc mọi chuyện đang tốt đẹp. Một phần câu trả lời nằm ở chỗ, với người có kiểu né tránh, sự thân thiết sâu sắc vừa là niềm vui vừa là gánh nặng. Nó đánh thức nhu cầu dựa vào một người khác, mà đó lại chính là nhu cầu họ đã quen nén xuống và tự mình gánh lấy (Mikulincer & Shaver, 2003).

Khi đó, được ở một mình một lúc có tác dụng như chiếc van xả áp. Nó giúp người ấy lấy lại cảm giác làm chủ cuộc sống của mình, và chỉ sau đó mới có thể lại gần lần nữa. Nếu đúng lúc đó bị dồn dập bằng câu hỏi và yêu cầu, áp lực tăng lên và bước lùi kéo dài hơn. Thường thì người ấy tự tìm về, và còn sớm hơn nếu được thong thả lùi ra mà không bị níu giữ.

Cách người có kiểu này tìm chỗ dựa và nâng đỡ người khác cũng giải thích được nhiều điều. Giúp một việc cụ thể dễ với họ hơn là ngồi lắng nghe, và tự mình xoay xở dễ hơn là thừa nhận có chuyện đang khó (Collins & Feeney, 2000). Vì thế người yêu rất dễ kết luận rằng mình bị gạt ra ngoài. Thực ra thường không phải vậy. Cánh cửa vẫn mở cho bạn, chỉ là mở chậm hơn và theo một cách khác.

Ở kiểu này, tình yêu hiếm khi ồn ào. Dễ nhận ra nó hơn qua sự trước sau như một: người ấy giữ lời, nhớ những điều quan trọng với bạn, có mặt khi bạn cần giúp và tìm về sau mỗi lần lùi ra. Việc để bạn có không gian riêng, với người ấy, là cách thể hiện sự tôn trọng chứ không phải thờ ơ. Có thể người ấy chẳng bao giờ nói rằng đã nhớ bạn, nhưng sẽ là người đầu tiên ngỏ ý ra sân bay đón bạn.

Người có kiểu né tránh có nhớ người yêu không? Có, dù hiếm khi nói ra và thích thể hiện bằng việc làm hơn là bằng lời. Sự quan tâm cũng lộ ra theo cách tương tự. Nó ít thể hiện qua lời bày tỏ, mà qua những lời mời bước vào đời sống thường ngày của người ấy: gặp gỡ bạn bè, ghé những nơi người ấy yêu thích, góp mặt trong kế hoạch cuối tuần.

Với những người có mức né tránh cao, sự thân mật thể xác và sự thân thiết về cảm xúc thường đi trên hai con đường riêng: chuyện chăn gối có thể mang lại niềm vui mà không dẫn tới một cuộc trò chuyện về tình cảm (Birnbaum và cộng sự, 2006). Hờn dỗi ở đây hiếm khi giúp được gì; một cuộc nói chuyện bình tĩnh về điều mỗi người coi trọng thường hiệu quả hơn nhiều.

Các bài viết đại chúng thích nói về “đàn ông né tránh” như thể đây là nét tính cách của riêng phái nam. Nghiên cứu lại kể một câu chuyện khác. Một phân tích tổng hợp trên hơn một trăm mẫu cho thấy điểm né tránh trung bình của nam giới nhỉnh hơn một chút, nhưng mức chênh không lớn, thay đổi từ nhóm dân cư này sang nhóm khác và hầu như không thấy trong các nghiên cứu thực hiện trực tuyến (Del Giudice, 2011).

Ở nữ giới, khuôn mẫu né tránh cũng phổ biến, chỉ là ít được để ý hơn. Người ta thường coi việc nam giới ít bộc lộ cảm xúc là chuyện bình thường, còn sự độc lập của nữ giới là bản lĩnh. Trong mối quan hệ, khuôn mẫu này hầu như không phụ thuộc vào giới tính: vẫn là khoảng cách sau những lúc thân thiết, vẫn là những lần lùi ra, và những điều giúp ích cho cặp đôi cũng như nhau.

Nếu bạn bắt gặp mình đang nghĩ “đàn ông ai chẳng vậy” hay “phụ nữ bây giờ độc lập lắm”, hãy thử nhìn vào khuôn mẫu thay vì giới tính. Câu hỏi thật sự không phải người trước mặt bạn là ai, mà là người ấy đối diện với sự thân thiết ra sao và điều gì giúp người ấy tìm lại được nó.

So với lo âu, né tránh gắn chặt hơn với mức hài lòng thấp trong mối quan hệ (Li & Chan, 2012). Nhưng điều đó không có nghĩa là cặp đôi hết hy vọng. Khi các cặp có một người mang kiểu né tránh bàn về một điểm bất đồng dưới sự quan sát của các nhà nghiên cứu, người này khép mình ít hơn hẳn nếu người kia đưa ra đề nghị nhẹ nhàng hơn và tôn trọng quyền tự quyết của người ấy (Overall và cộng sự, 2013). Có nên yêu một người gắn bó né tránh hay không là câu hỏi chỉ bạn mới trả lời được; còn khi hai người đã chọn nhau, những điều sau thường giúp ích.

1. 1

   Bớt áp lực, thêm lựa chọn. Một lời đề nghị để ngỏ nhiều cách trả lời dễ được đón nhận hơn một yêu cầu. Càng ít cảm thấy bị dồn vào chân tường, người ta càng sớm tự trở lại với cuộc trò chuyện.

2. 2

   Hẹn trước những lúc cần yên tĩnh. Hãy thống nhất trước: khi một người cần yên tĩnh thì việc đó diễn ra thế nào và hai bạn nối lại câu chuyện ra sao. Khi ấy, khoảng thời gian một mình không còn giống một cuộc biến mất, và người kia cũng không phải thấp thỏm chờ đợi.

3. 3

   Những niềm vui chung. Những trải nghiệm vui vẻ bên nhau mang lại rất nhiều cho người có kiểu né tránh: sau đó họ thấy vững vàng hơn trong mối quan hệ và gắn bó hơn với người yêu (Stanton và cộng sự, 2017). Cùng nhau làm một việc gì đó đôi khi kéo hai người lại gần hơn cả những cuộc nói chuyện dài.

4. 4

   Phần việc của bên né tránh. Nói thành lời nhu cầu có không gian riêng sẽ tốt hơn là lặng lẽ rút lui. Một tin nhắn ngắn như “Lúc này mình cần yên tĩnh một chút” đã giúp người yêu vơi đi một nửa nỗi lo.

Không bước nào ở trên đòi hỏi ai phải thay đổi tính cách. Điều cần là cả hai đều có đủ tự do và đủ chỗ dựa. Ở những cặp làm được như vậy, theo thời gian người có kiểu né tránh ngày càng ít cần lùi ra: chính mối quan hệ trở thành trải nghiệm từ từ thay đổi điều họ mong đợi ở sự thân thiết (Arriaga và cộng sự, 2018).

Trong một số nghiên cứu, người có kiểu né tránh và người có kiểu lo âu hay đến với nhau, trong một số khác thì không (Kirkpatrick & Davis, 1994; Frazier và cộng sự, 1996). Một người tìm đến sự thân thiết và cần được trấn an, người kia lùi lại, và người thứ nhất càng níu, người thứ hai càng lùi xa. Một cách giải thích là mỗi người vô tình xác nhận điều người kia vốn đã nghĩ: bên lo âu thấy sự thân thiết thật bấp bênh, bên né tránh thấy nó đòi hỏi quá nhiều. Trong một nghiên cứu theo dõi các cặp đang hẹn hò suốt ba năm, những mối quan hệ có nam giới mang kiểu né tránh và những mối quan hệ có nữ giới mang kiểu lo âu bền vững đến bất ngờ, dù ngay từ đầu cả hai người đều đánh giá chúng không cao (Kirkpatrick & Davis, 1994). Bền lâu không có nghĩa là hạnh phúc bên nhau, và một nghiên cứu không thể nói thay cho mọi cặp lo âu và né tránh.

Lối ra khỏi vòng lặp bắt đầu khi cả hai nhìn nó như một khuôn mẫu chung chứ không phải lỗi của riêng ai. Bên lo âu sẽ dễ thở hơn khi tìm được sự bình tâm không chỉ trong câu trả lời của người kia mà cả ở chính mình, ở bạn bè, ở những dự định riêng. Bên né tránh nên nói thành lời những lúc mình cần yên tĩnh. Nếu mối quan hệ đang làm bạn đau và hai người không tự thoát khỏi vòng lặp được, một chuyên gia tư vấn cặp đôi có thể giúp.

1. 01Sau những ngày không ở cạnh nhau, người có kiểu né tránh có nhớ bạn không?

   Có. Người ấy vẫn nhớ, chỉ là không phải lúc nào cũng để lộ ra. Nhiều khi phải đến lúc gặp lại, người ấy mới nhận ra mình đã nhớ bạn nhiều đến thế nào. Sự im lặng sau một buổi hẹn thường cho thấy nhu cầu được ở một mình một lúc, chứ không phải sự thờ ơ với bạn. Nếu khoảng lặng trong tin nhắn khiến bạn lo, một tin nhắn ngắn, nhẹ nhàng sẽ hiệu quả hơn một tràng câu hỏi.
2. 02Làm sao biết người có kiểu né tránh đang có tình cảm với bạn?

   Hãy để ý sự trước sau như một hơn là những lời tỏ bày lớn lao. Người ấy dành thời gian cho bạn cả trong tuần bận rộn, giúp bạn bằng việc làm cụ thể và tìm về sau những lần lùi ra. Một dấu hiệu khác: người ấy kể cho bạn những điều vốn giữ cho riêng mình, như nỗi băn khoăn trong công việc hay chuyện gia đình. Với kiểu gắn bó này, đó chính là cách xích lại gần.
3. 03Tình yêu có thể thay đổi người có kiểu né tránh không?

   Không ai có thể nhào nặn lại một người khác, nhưng con người vẫn thay đổi, nhờ trải nghiệm. Khi nhu cầu ở một mình một lúc không bị đáp lại bằng hờn trách, và mỗi lần tìm chỗ dựa đều được hồi đáp, né tránh thường giảm bớt theo thời gian. Áp lực và tối hậu thư thường phản tác dụng: người ấy càng phòng thủ và lùi xa hơn. Nếu có thay đổi, đó là thay đổi của chính người ấy, không phải điều bạn ép buộc được.
4. 04Nên nói chuyện về cảm xúc với người yêu có kiểu né tránh thế nào?

   Hãy chọn lúc bình yên thay vì giữa trận cãi nhau, và nói ngắn gọn: một chủ đề, một lời đề nghị. Nhiều người có kiểu này thấy dễ trò chuyện khi ngồi cạnh nhau hơn là mặt đối mặt, chẳng hạn lúc đi dạo hay khi đang ngồi trên xe. Hãy chừa chỗ để người ấy trả lời sau: hôm sau mới nói tiếp câu chuyện là điều bình thường với kiểu này, và đó không phải lời từ chối.